Barışı savunmak, evrensel insan sevgisini dünyanın dört bir yanına taşımak ve canlı tutmak, yaşamın ve şairlerin temel özelliklerindendir. İnsani değerlerin korunması ancak barışla mümkündür
Ergin Doğru
İnsanlık tarihinin en çok konuşulan karşıt kavramlarından biri savaş ve barıştır. İnsanlığın adeta belası olan savaş gerçeği karşısında barış arayışları, insanlığın en büyük mücadelesi olarak günümüze kadar süregelmiştir.
Barış, insanlığın en büyük değer arayışı ve kavgasıdır. Bu yönüyle barışın anlamını ve değerlerini kavrayabilmek için öncelikle savaşı doğru anlamak gerekir. “Barışı yapmak, savaşmaktan daha zordur” tespitinin izahını ise insanlığın hegemonik güçlerinin ısrarlı savaş yaklaşımında aramak gerekir. Hegemon olan savaşsız yapamaz; zira savaş, hegemonyanın sürekliliğini sağlamanın aracıdır. Hegemon, savaşın sonuçlarına değil; savaşın sağladığı çıkara bakar. Bunun için savaş hegemonların, barış ise insanların kendini ifade etme biçimidir.
Savaşın yıkıcılığını, kanlı yüzünü ve tüketicilerini anlamayan, barışın değerini de bilemez. Savaş, doğrudan insanın özsel ve varoluşsal değerlerini yok etmeye dönük bir politikadır. İnsanla birlikte doğayı da yok eder; içindeki bütün canlılarıyla beraber hayatı tüketir.
İşte savaşın bu yıkıcılığı karşısında barış, insanlığın en ulu arayışı ve mücadelesi olarak ortaya çıkar. Bu büyük mücadele doğal olarak sanatın ve onun bir kolu olan şiirin de ana temalarından biri olmuştur.
Toplumun ve doğanın bir parçası olan şair, insanlığın büyük mücadelesi olan barışa kayıtsız kalamaz. Kelimelerin ustası olan şairin barışa uzak durması düşünülemez. Bu gerçeklikten dolayıdır ki dünyada ve Türkiye’de şairlerin büyük çoğunluğu barış şiirleri yazmıştır. Şair, barışı şiirlerinde savunur.
Bazı şairler yalnızca barışı yazmakla kalmamış, aynı zamanda aktif bir barış savunucusu olarak mücadeleyi politik bir duruş haline getirmiştir. Örneğin Asım Bezirci, yaşamı boyunca barış mücadelesi yürütmüş; “Şairlerimizin Diliyle Barış” ve “Türk-Yunan Dostluk ve Barış Şiirleri” adlı eserleriyle bu mücadeleyi kalıcılaştırmıştır.
Şairin barışı yazması en doğalıdır. Çünkü şiirin özü insandır, duygudur. Duygu insanı olan şair, iyiliği, dostluğu, aşkı, eşit ve kardeşçe bir yaşamı savunduğu gibi barışı da en derinden hisseder, işler ve dile getirir.
Dünya şiirinin büyük ustaları Aragon, Victor Jara, Neruda, Brecht, Ritsos, José Martí, Mahmud Derviş, Kavafis gibi isimler; özgürlüğün, eşitliğin sesi oldukları gibi barışın da büyük şairleridir.
Türkiye’de Nazım Hikmet, İlhan Berk, Behçet Aysan, Enver Gökçe, Melih Cevdet Anday, Oktay Rifat, Ataol Behramoğlu, Ahmet Arif, Ahmet Telli, Hicri Özgoören ve daha nice şair, şiirlerinde barışın sesi olmuş, mısralarında barışı işlemişlerdir.
Şairlerin barış şiirleri yalnızca ülkeleriyle sınırlı kalmamış, dünyayı kucaklamalarıyla evrenselleşmiştir. Nazım Hikmet, Hiroşima katliamı sonrası “Bulutlar adam öldürmesin” derken Türkiye’den Japonya’ya, katledilen insanlara yüreğini açmıştır. “Japon Balıkçısı” şiirinde “Balık tuttuk, yiyen olur” derken; “Çocuklar öldürülmesin, şeker de yiyebilsinler” dizelerinde ise yerelden evrensele uzanıp savaşın acısını yaşayan yüreklere seslenmiştir. Ataol Behramoğlu, “Stratis Kuru Kosa’ya Mektup” şiirinde barış ve kardeşlik özlemini dile getirmiş; Behçet Aysan “Beyaz Başörtülü Kadınlar” şiirinde Arjantinli anaların kayıp çocuklarının acısını paylaşmıştır.
Apollinaire, “Barış için güzel türküler söyler, sanatta ölenler” diyerek sanat ve barışın bağını kurar. Aragon’un şiirleri barışı dillere ve yüreklere yerleştirmiştir. Arthur Rimbaud, Paris Komünü’nü “Hafif mavilikte bir akşam / bombaların katıldığınla aydınlandı evlerimiz” dizelerinde anlatırken direnişi ve barış özlemini dile getirir. Yannis Ritsos, “Barış şiirlerinin anası” olarak görülmüş, barışa inancını güçlü dizelerle yansıtmıştır. Brecht’in “Generalim, tankınız ne kadar güçlü” şiiri barış dendiğinde akla gelen en önemli şiirlerdendir. Çek şair Nezval da “İnsanlar sürekli iyi yaşasın diye / köyünde dört bir yanında dünyanın / söylerim barış türküsünü” dizeleriyle barışı yüceltmiştir.
Barışı savunmak, evrensel insan sevgisini dünyanın dört bir yanına taşımak ve canlı tutmak, yaşamın ve şairlerin temel özelliklerindendir. İnsani değerlerin korunması ancak barışla mümkündür. Özgürleşme arayışında barış mücadelesinin en güçlü savunucuları ise savaşın yıkımını en ağır yaşayan halklardır. Çünkü onlar savaşın sonuçlarını derinden yaşadıkları için barışın değerini en iyi bilenlerdir.
Şair, çökmüş ve çürümüş değerlerin değil; güzelliğin, iyiliğin, aşkın, sevginin, eşitliğin, insanı ve doğayı yücelten değerlerin sözcülüğünü üstlenir. Onları dile getirir. İnsani değerleri ve duygusu olmayanın şiiri hep eksik kalır; o yalnızca iktidarların ve zorbanın oyuncağı olur. Bu da şairin ölümüdür.
İnsanlığın felaketi olan savaşlar, şiirin doğasına da aykırıdır. Şair, ancak özgürlük ve daha güzel bir yaşam savunuculuğuyla değer bulur. Aksi halde zorbanın şiirini yazarak onun sesi haline gelir; ama sonunda kirlenmekten kurtulamaz.
Özcesi, şiir ve barış birbirine yakışan değerlerdir. Eğer şiir insanı, doğayı ve güzeli anlatacaksa, barışa muhtaçtır. Barış, en güzel mısraları, metaforları ve imgeleri fazlasıyla hak eder. Çünkü barış, insanın varoluşunun ve geleceğinin anlamıdır.
