Wan’da çarpık kentleşmenin kentin mekânsal hafızasını yok ettiğini söyleyen Şehir Plancısı Ferhat Kayalık, ‘Tarım arazileri imara açılıyor, yeşil alan oranı azalıyor. Atık suların göle karışması, gölü zehirliyor ve ekolojik dengeyi tehdit ediyor’ diye ekledi
Wan’da son yıllarda hızla artan yapılaşma, kentin doğal, tarihi ve toplumsal dokusunu tehdit ediyor. Plansız ve denetimsiz kentleşme, Wan Gölü kıyısından kentin dağ eteklerine kadar her noktada etkisini hissettiriyor.
2011 depremi sonrası yeniden yapılaşma sürecine giren Wan’da bu süreç, planlı bir kentsel dönüşüm yerine, hızla ve kontrolsüz biçimde genişleyen bir betonlaşma dalgasına dönüştü. Özellikle Rêya Armûşê (İpekyolu), Artemêt (Edremit) ve Tuşba ilçelerinde, imar planlarının sık sık değiştirilmesiyle yeşil alanlar ve tarım arazileri konut alanına çevrildi. Wan Gölü kıyısında ve çevre mahallelerde yükselen beton bloklar, tarım arazileri ile yeşil alanların yerini alırken, kentte nefes alınacak alan bırakmadı.
‘Ekonomik, politik ve kültürel çıkar ilişkileriyle şekilleniyor’
Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB) Şehir Plancıları Odası Wan Temsilcisi Ferhat Kayalık, kentteki çarpık kentleşme, yerel yönetimlerin bundaki rolü ile ekoloji üzerindeki etkilerine ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Wan’daki çarpık kentleşmenin çıkar ilişkileri ile şekillendiğini ifade eden Ferhat Kayalık, “Yetersiz şehir ve planlama, bizim imar eksikliğimizden kaynaklı olarak çarpık kentleşme sorununu çok fazla karşımıza çıkarıyor. Ekonomik konut üretimindeki yetersizlik, sosyal konut eksikliği ve ihtiyaçları karşılayacak yeşil alanların olmaması gibi sorunlarla karşılaşıyoruz. Ayrıca denetim eksikliği, belediyelerin yeterince etkin denetleme yapamaması gibi problemler de mevcut. Bu durum hızlı bir şekilde çarpık kentleşmeyi artırıyor. Çarpık kentleşme sürecine baktığımızda, Wan’daki kentleşme sürecinin ekonomik, politik ve kültürel çıkar ilişkileriyle şekillendiğini görebiliyoruz. Kentin politik bir mekân haline geldiğini, cami, millet bahçesi, millet kıraathanesi gibi alanların belirli ideolojiler doğrultusunda şekillendirildiğini gözlemliyoruz” dedi.
‘İktidar, kendi politikalarıyla yaşadığımız illere müdahale ediyor’
Kentsel dönüşüm ve imar değişikliklerinin mahallelerde yaşam alanlarını kısıtladığını ifade eden Ferhat Kayalık, “Wan özelinde durum daha da sıkıntılı. Arsa konumları ve ekonomik kazanç, planlama kararlarını ciddi şekilde etkiliyor. Türkiye’nin en büyük gölü olan Wan Gölü’ne kıyımız var; Artemêt sahili, TOKİ bölgeleri, üniversite alanları gibi yerlerde imar planlarıyla sürekli oynanıyor. Merkezi iktidar, kendi politikaları doğrultusunda yaşadığımız illere müdahale ediyor. Halka indirilmeyen politikalar üretiliyor. Kentte ekonomik olarak güçlü kesimler arsa sahipleri, müteahhitler ve yerel aktörlerdir. Merkezi iktidarın talepleri doğrultusunda bugüne kadar ayakta kalmalarının nedeni de budur. Kentsel dönüşüm, imar değişiklikleri ve yerinde dönüşüm projeleri gibi kavramlar, düşük gelirli mahallelerde, örneğin Bostaniçi ve Şabaniye’de yaşam alanlarını kısıtlıyor. Bu bölgelere götürülen hizmetler yetersiz, mevcut hizmetler çağın gerisinde kalıyor” diye belirtti.
‘12 ilçemizde de eksiklikler görülüyor’
Çarpık kentleşmede yerel yönetimlerin sorumluluğunu hatırlatan Ferhat Kayalık, yerel yönetimlerin çarpık kentleşmeye karşı acilen bir çalışma başlatması gerektiğini kaydederek, “Yerel yönetimler, özellikle belediyeler, kendi meclislerinde yetersiz kalıyor. Çünkü Wan ili kayyum belediyeleri tarafından yönetiliyor. Bu bahanenin arkasına saklanarak ağlayan çocuk rolüne girmeye de gerek yok. Mevcut 14 belediye var; ikisi atanmış kişiler, geri kalan 12’si ise halkın seçtiği eşbaşkanlar tarafından yönetiliyor. Ancak 12 ilçemizde de eksiklikler görülüyor. Wan bir deprem kentidir. 2011 öncesi yaşanan depremler bize gösteriyor ki; uzmanların da belirttiği üzere, bu kentte yaklaşık 30 yılda bir deprem bekleniyor. Bu nedenle çalışmaların kararlılıkla sürdürülmesi gerekiyor. Yakın zamanda ülkemizde yaşanan yıkıcı depremler, coğrafyamızın bu gerçeğini bir kez daha hatırlattı” diye konuştu.
‘Kaçak yapılara karşı denetimler oldukça zayıf’
Kentin aktif fay hatları üzerinde bulunduğunu hatırlatan Ferhat Kayalık, “Aradan geçen yıllara rağmen riskli yapıların dönüşümünün hâlâ tamamlanamadı. Aktif fay hatları üzerinde yaşıyoruz. İmar ve dönüşüm projeleri can güvenliği açısından önemlidir. Ancak hala imar planlarını jeolojik etütlerden bağımsız yapıyoruz; zemin uygunluğu dikkate alınmadan yapılaşmaya gidiyoruz. Kaçak yapılara karşı denetimler oldukça zayıf. Belediye başkanlarına ‘kaçak yapı var mı?’ diye sorduğumuzda, genellikle yüzeysel cevaplar alıyoruz. Kentlerimizde ruhsatsız ve riskli yapılar çok fazla. Eğer deprem gibi doğal felaketlerin etkisini azaltmak istiyorsak, doğru mekanizmalar kurulmalı, denetimler etkin şekilde yapılmalıdır” ifadelerini kullandı.
‘İmar izleriyle kent, kendi mekânsal kimliğini kaybetmiştir’
Belediyelerin bu konuda yeterli sorumluluk almadığını aktaran Ferhat Kayalık, “Wan’daki temel zayıflık, siyasi mücadelelerin planlama süreçlerini etkilemesidir. Kayyum süreci ve demokratik boşluk, katılımcı mekanizmaları zayıflatmıştır. Mahalle meclisleriyle ve sivil toplum kuruluşlarıyla birlikte hareket edilmesi gerekirken, Wan özelinde bu yapı maalesef işlememektedir. Wan, tarih boyunca birçok uygarlığa ev sahipliği yapmış bir kenttir. Urartulardan Cumhuriyet dönemine kadar uzanan çok katmanlı bir yapısı vardır. Ancak son yıllarda kayyum uygulamaları, kentin tarihi dokusuna ciddi zararlar vermiştir. Van Kalesi çevresi, eski Wan şehri kalıntıları ve tarihi mahalleler, yüksek katlı beton yapılar ve kimliksiz AVM’lerle kuşatılmıştır. Yoğun imar izleriyle kent, kendi mekânsal kimliğini kaybetmiştir” dedi.
Ferhat Kayalık, “Tarihi doku yıkıldığında sadece eski binalar değil, toplumsal hafıza ve kültürel süreklilik de yok olur. Wan Gölü, Akdamar Adası, Erek Dağı, Artemêt sahili, tarım ve mera alanları işgal ediliyor; kıyı bölgelerde dolgu yapılarak göl betonlaştırılıyor. Tarım arazileri imara açılıyor, yeşil alan oranı azalıyor. Atık suların göle karışması, gölü zehirliyor ve ekolojik dengeyi tehdit ediyor. Bu süreç sadece doğayı değil, kentin mikro ekosistemini, hava kalitesini ve yer altı sularının dengesini de bozuyor. Sonuç olarak Wan, daha sıcak ve kurak bir kent haline geliyor” diye belirtti.
‘Kentin geleceğini halk belirlemelidir’
Wan halkının kendi kentini kendi kararlarıyla inşa etmesi gerektiğini söyleyen Ferhat Kayalık, “Kentin geleceğini yalnızca belediyeler değil, halk da belirlemelidir. Bütün mahallelerle toplantılar yapılarak halkın görüşleri alınmalıdır. Kent, halkın yaşam alanıdır; kararlar kapalı odalarda değil, kamusal tartışmalarla alınmalıdır” şeklinde konuştu.
Haber: Zeynep Durgut \ MA
