15 Ocak 2001’de kurulan ücretsiz ve katılımcı çevrimiçi ansiklopedi Wikipedia, bugün 326 dilde 65 milyon makaleye ulaştı. Kısa zamanda küresel bir ansiklopediye dönüşen platform son yıllarda aşırı sağ çevrelerin saldırısı altında
Wikipedia, 15 Ocak 2001’de ABD’li girişimci Jimmy Wales ve filozof Larry Sanger tarafından hayata geçirildi. Başlangıçta uzmanlarca yazılması planlanan Nupedia adlı ansiklopedinin yan projesi olarak tasarlanan site, kısa sürede tamamen gönüllülere dayalı, açık ve katılımcı bir modele evirildi. Sanger 2003’te projeden ayrılırken, platform beklenmedik bir hızla büyüdü.
Bugün Wikipedia, 326 dilde 65 milyon makale barındırıyor ve ayda yaklaşık 15 milyar kez ziyaret ediliyor. Fransa’da Mayıs 2001’de yayına başlayan platform, Mediamétrie verilerine göre her ay yaklaşık 30 milyon tekil kullanıcıya ulaşıyor. Ulusal dil sürümleri birbirinden ve ABD merkezli, kar amacı gütmeyen Wikimedia Vakfı’ndan editoryal olarak bağımsız şekilde işliyor.
Fransız bağımsız medya platformu Mediapart’a göre bu başarının temelinde gönüllü katkıcılar bulunuyor. Dünyada her ay yaklaşık 250 bin kişi, maddelerin yazımı, güncellenmesi ve denetlenmesine katkı sağlıyor. Wikipedia’da kayıtlı olsun ya da olmasın herkes maddeleri düzenleyebiliyor; yapılan tüm değişiklikler otomatik olarak kayda geçiyor ve gerektiğinde geri alınabiliyor. İçerikler, görüş değil, güvenilir kaynaklara dayalı bilgi sunma ilkesine göre hazırlanıyor ve kararlar uzlaşmayla alınıyor.
Güvenilirlik ve manipülasyon eleştirileri bitti mi?
Kuruluşunun ilk yıllarında Wikipedia, güvenilirlik ve manipülasyona açıklık gerekçeleriyle yoğun eleştirilere maruz kaldı. Özellikle akademik ve gazetecilik çevrelerinde uzun süre meşru bir kaynak olarak görülmedi. Ancak zamanla daha sıkı kaynak kullanımı, denetim mekanizmaları ve üniversitelerle kurulan işbirlikleri bu algının değişmesine katkı sağladı. Fransa’da Ulusal Kütüphane (BnF), Versailles Sarayı ve Ulusal Arşivler gibi kurumlarla yapılan ortaklıklar, platformun kurumsal meşruiyetini güçlendirdi.
Buna karşın, platformun tamamen açık yapısı, onu organize müdahalelere de açık hale getiriyor. Şirketlerin, siyasetçilerin veya bireylerin kendi imajlarını parlatmaya yönelik girişimleri uzun süredir bilinen bir sorun. Son yıllarda ise özellikle aşırı sağ çevrelerin sistematik müdahaleleri öne çıkıyor. Bazı maddelerde “aşırı sağ” ifadesinin çıkarılmasına yönelik tekrar eden değişiklikler nedeniyle, Fransızca Wikipedia yönetimi 2020’den itibaren bazı sayfalara erişimi kısıtladı.
Çin, Türkiye, Rusya: Engeller de bir yere kadar
Bu baskılar küresel ölçekte de artmış durumda. Çin 2019’dan bu yana Wikipedia’yı engellerken, Türkiye’de site 2017–2020 yılları arasında erişime kapalı kaldı. Rusya ise 2023’te Kremlin onaylı “Ruwiki” adlı bir kopya oluşturdu ve özellikle tarih, LGBTQI+ ve siyasetle ilgili maddelerde kapsamlı değişiklikler yaptı. 2025 başında Elon Musk’ın bu platformu “woke kültürün kalesi” olarak nitelendirip boykot çağrısı yapması ve yapay zeka destekli Grokipedia’yı duyurması da tartışmaları küresel ölçekte alevlendirdi.
Araştırmacılara göre Wikipedia, merkezi olmayan yapısı ve satılamaz olması nedeniyle ifade özgürlüğü açısından güçlü bir sembol haline gelmiş durumda. Bu nedenle de, dijital kamusal alanların giderek ticarileştiği ve kontrol altına alındığı bir dönemde, siyasi ve ideolojik baskıların hedeflerinden biri olarak öne çıkıyor. 25’inci yılında Wikipedia, hem küresel bir bilgi altyapısı hem de bu mücadelenin merkezindeki platformlardan biri olmayı sürdürüyor.
Kaynak: NûMedya24
