Osmanlılara karşı halkı ayağa kaldıran Êzidî direniş simgesi Zerîfe Ûsê’nin evi, bugün kutsal bir mekan olarak ziyaret ediliyor. Zerîfe Ûsê’nin cesareti ve Êzidî kadınların tarihsel direnişi, nesilden nesile aktarılıyor
Êzidî toplumunun direniş hafızasında önemli bir yere sahip olan Zerîfe Ûsê, aradan geçen yıllara rağmen hatırlanmaya devam ediyor. Şengal’de bulunan evi, bugün de kutsal bir mekan olarak ziyaret ediliyor.
Bu cesur kadın ile bütünleşen mekanı ziyaret etmek için Bekira köyüne doğru yola çıktık. Bu köy Şengal’in kuzeyinde yer alıyor. Buralarda bahar mevsimi kendini iyice hissettiriyor. Bize Şengal Jineoloji Akademisi üyesi Êzidî kadın Sara Botan eşlik ediyor. Zerîfe Ûsê’nin köyü, Şengal Dağı’nın eteklerinde kurulmuş. Tüm evler taşlardan yapılmış ve el emeğiyle inşa edilmiş.
Direnişçi kadınların izinde
Sara Botan, “Şengal Dağı etrafında dolaştığınızda, tarihte kadınların öncülük ettiği izleri ve mekanları görebilirsiniz. Bugün de burada, direniş ve mücadele merkezi bir yer var. Bu bir direniş, aynı zamanda kültür ve kimliğimizin korunması için verilen bir mücadeledir” diye belirtiyor.
Jineoloji çalışmaları çerçevesinde, tarihte öne çıkan ve direnişleriyle bilinen Êzidî kadınların izini süren Sara Botan, bu tarih üzerinde derinlemesine çalışmak istiyor. Sara Botan, “Ben bir Êzidî kadın olarak, bu kadınların yaşamlarını ve mücadelelerini araştırıyorum. Onların kişiliklerini ve başarılarını anlatmak benim için çok önemli ve anlamlı” ifadelerinde bulunuyor.
Zerîfe Ûsê’nin mekanı bugün bizim için bir rehber niteliğinde. Zerîfe Ûsê, evinin taşları, mağaraları, ağaçları ve avlularıyla bize yol gösterirken, Sara Botan, “Tarihten günümüze kadar birçok direngen ve mücadeleci Êzidî kadını ortaya çıktı. Bu kadınlar hem diğer kadınlara hem de toplumun tamamına öncülük ettiler ve korundular. Zerîfe Ûsê de onlardan biri. Zerîfe, Ûsê ailesinden, Ûsêyê Doxo’ya” diye ekliyor.
Bir isyana öncülük etti
Zerîfe Ûsê’nin direnişini anlatırken heyecanlanan Sara Botan, kendisinin de aynı kökten geldiğini biliyor. Sara Botan’a göre, Bekira köyünden bahsederken insan doğrudan Zerîfe Ûsê’yi hatırlıyor. Zerîfe Ûsê, Osmanlı Paşası Hafiz’in emrine karşı halkı ayağa kaldırmış ve kendi liderliğinde mücadeleyi yürütmüştür. Bu direnişi bizzat o örgütlemiş ve yönetmiştir. Eğer Zerîfe o yükü omuzlamasaydı, Osmanlı’ya karşı verilen zor mücadelede başarı sağlanamayabilirdi. Zerîfe’nin oğulları da onun kalesinde mücadeleye katılmıştır. Bu savaş, aynı zamanda koruma ve savunma savaşıdır.
Güncel bir direnişin sembolü
Zerîfe Ûsê’nin yalnızca tarihsel bir figür olmadığını, aynı zamanda güncel bir direniş sembolü olduğunu belirten Sara Botan, Zerîfe Ûsê’nin Osmanlılara karşı mücadele ettiğini, halkı örgütleyerek ayağa kaldırdığını ve bu direnişin Êzidî kültürü ile inancının korunmasında belirleyici rol oynadığına dikkat çekiyor.
Şimdi Zerîfe’nin köyünün yanında Zerîfe’nin torunları başka bir köy inşa etmişler. Zerîfe’den ve dağdan ayrılmak istememişler. Sara Botan, “Bu topraklar atalarımızdan bize kaldı. Bu köy, tüm Êzidîler için bir mirastır” sözlerine yer veriyor.
Sara Botan, Saddam Hüseyin’in Êzidîlere yönelik dağlardan uzaklaştırma politikalarına da değiniyor ve şöyle diyor:
“Eğer son fermanda dağlardan uzaklaştırılmasaydık, katledilmez, tecavüze uğramaz ve köle pazarlarında satılmazdık.”
İnsanlar evi ziyaret ediyor
Zerîfe Ûsê’nin çocukları tamamıyla erkek ve hiç kızı olmadı. Ancak bugün onun soyundan gelen birçok direngen kadın var.
Köyün sakinleri birçok şeyi anlatıyor; sağlıklarını, mutluluklarını, hüzünlerini ve günlük yaşamın zorluklarını… Êzidîler yaşamlarını burada sürdürüyor. Her evin yakınında kendilerini korumak için küçük bir mağara bile inşa edilmiş. Zerîfe Ûsê’nin evi de köyün merkezinde, tıpkı diğer evler gibi herkesin malı gibi. Sara Botan, “Bugün bile insanlar bu evi ziyaret ediyor. Burası kutsal bir mekan olarak görülüyor. Savaş zamanında insanlar korunmak için buraya sığınıyor” sözlerine dikkat çekiyor.
Mağaralar Êzidîler için sığınak olmuş, ferman ve zulümlere karşı koruyucu işlev görmüştür. Sara Botan’a göre, mevcut mağaralar da ellerle, büyük bir emekle inşa edilmiş ve içinde yaşam devam etmektedir. Ona göre bu mağaralar yalnızca insanları korumakla kalmamış, aynı zamanda varlıklarını, tarihlerini ve kimliklerini de korumuştur.
‘Bizi koruyan bu dağlardır’
Zerîfe Ûsê’nin evinde her Çarşamba ve Perşembe akşamları, ayrıca bayramlarda mumlar yakılmaktadır. Bu, onun hayatının ve direnişinin izlerini gösteren bir ritüeldir. Sara Botan, Êzidîler için dağların neden bu kadar önemli olduğunu şöyle açıklıyor: “Bildiğimiz gibi bizi koruyan bu dağlar bizimdir. Bu nedenle tarihi mekanlarımızın çoğu da dağların eteklerinde yer alıyor. Böylece varlığımızı koruyabilmiş olduk.”
Sara Botan’ın tarihsel bir eleştirisi de var: “Ne yazık ki, güvenilir bir kaynak olmasına rağmen, tarihte Zerîfe Ûsê’den çok az söz ediliyor. Bu yalnızca Zerîfe için değil, tarihte öne çıkan pek çok kadın için de geçerlidir.”
‘Onların izinden yürüyebilmek için…’
Sara Botan, sözlerinin devamında, “Toplumumuz kadına yer vermiş, kadına saygı göstermiştir. Ancak dışarıdan gelen etkiler, kadının toplumdaki rolünü büyük ölçüde zedelemiştir. Bu nedenle kadının gerçekliği neredeyse yok sayılmıştır. Biz de Zerîfe Ûsê gibi, kendi toplumlarında öncülük eden yüzlerce direngen kadından söz etmek istiyoruz. Amacımız, kaybolmuş bu tarihsel gerçeği tekrar gün yüzüne çıkarmaktır. Jineoloji çalışmaları da, esas olarak bu tarihin görünür kılınmasına dayanıyor. Böylece Şêrîna Şêx Kalo, Dayê Zero ve diğerleri unutulmasın. Biz de onların izinden yürüyebilelim” diye kaydediyor.
Zerîfe’nin cesareti üzerine stranlar söyleniyor ve köyü artık çok az kişi tarafından yaşatılıyor. Buna rağmen Zerîfe Ûsê’nin emeği, çabası ve direnişi Êzidî ezgileriyle halkın kulaklarına ulaşmaya devam ediyor. Aksi halde Zerîfe nasıl hatırlanırdı ve adı birçok Êzidî kızına verilirdi.
Haber: Gulîstan Ezîz / NûJINHA
