Federe Kürdistan Bölgesi’ndeki baraj projeleri, Zap-Metîna-Avaşîn hattı başta olmak üzere geniş bir coğrafyada ekolojik dengeyi bozdu
Federe Kürdistan Bölgesi’nin Duhok, Hewlêr, Silêmaniye ve Halepçe kentleri, hem idari hem de ekonomik açıdan bölgenin ana yapısını oluşturuyor. Bu kentler ve çevresindeki geniş kırsal alanlar, uzun yıllardır devam eden çatışmalı süreç ve hız kazanan altyapı projeleri nedeniyle giderek derinleşen çok katmanlı bir ekolojik baskı altında bulunuyor. Özellikle Zap, Metîna ve Avaşîn hattında uzun yıllar boyunca süren çatışmalar ile barajlar doğal yaşam alanlarını daraltarak bölgenin ekolojik dengesine büyük zararlar veriyor.
Zap, Metîna ve Avaşîn bölgelerinde yıllardır süren çatışmalar, artık yalnızca askeri bir hat olmanın ötesine geçmiş durumda. Barajlar giderek genişleyen bir ekolojik yıkım alanına dönüşürken, yoğun bombardımanlar, ormanlık alanların sistematik biçimde tahrip edilmesi ve yaban hayatının yaşam alanlarından sürülmesi ekosistem üzerinde kalıcı hasarlar yarattı. Bu süreçte yalnızca bitki örtüsü değil, bölgeye özgün fauna yapısı da ciddi biçimde zarar görüyor. Biyolojik çeşitlilik azalırken, ekosistemin kendini yenileme kapasitesi de her geçen gün daha fazla zayıflıyor.
Barajlaşma talanı büyütüyor
Bölge genelinde barajlaşma politikaları da bu tabloyu ağırlaştıran temel unsurlar arasında yer alıyor. Dukan Barajı’nın Hewlêr–Silêmaniye hattında, Derbendixan Barajı’nın Silêmaniye sınırlarında ve Duhok Barajı’nın Duhok kentinde konumlanması, bu projelerin yalnızca kırsal değil, aynı zamanda kentsel çevreler üzerinde de etkili olduğunu gösteriyor. Gomaspan ve Bestora gibi barajlarla birlikte barajlaşma süreci daha geniş su havzalarına yayılarak etkisini katlıyor. Barajların en fazla olduğu yer ise Silêmanî, Hewlêr ve Duhok’ta bulunuyor.
16 Ekim 2024 tarihinde Federe Kürdistan Bölgesi Başbakanı Mesrur Barzani tarafından Hewlêr’de açılan ve bölgenin en büyük barajı olarak bilinen Gomaspon Barajı 70 metre yüksekliği ve 513 metre uzunluğunda. Yine Hewlêr’de kurulan Bestora barajı ise 20 milyon metreküp büyüklüğünde ve yüksekliği ise 30 metre.
Suyun doğal akışı bozuluyor
Barajlaşma süreci yalnızca büyük ölçekli projelerle sınırlı kalmıyor, küçük ve orta ölçekli barajların sayısındaki artış, nehir sistemlerinde parçalı fakat yaygın bir tahribata yol açarak suyun doğal akış rejimini bozuyor. Bu durum, sulak alanların giderek daralmasına, yeraltı su dengelerinin değişmesine ve suya bağlı ekolojik döngülerin kesintiye uğramasına neden olurken, bölgedeki ekosistem bütünlüğünü de ciddi biçimde zayıflatıyor.
Verim düşüyor
Tarım alanında ise bu projelerin etkisi doğrudan ve uzun vadeli sonuçlar doğuruyor. Alüvyon taşınımının kesilmesi, toprakların doğal beslenme döngüsünü sekteye uğratarak verimliliğin düşmesine yol açarken, artan tuzlanma oranı üretim kapasitesini daha da sınırlandırıyor. Kısa vadede sulama olanaklarının artması olumlu bir gelişme gibi görünse de, uzun vadede toprak kaybı, üretimde azalma ve suya bağımlılığın artması gibi yapısal sorunlar giderek derinleşiyor.
Köyler su altında
Baraj projeleri yalnızca çevresel ve ekonomik değil, aynı zamanda demografik sonuçlar da doğuruyor. Çok sayıda köy ya tamamen sular altında kalıyor ya da güvenlik ve altyapı gerekçeleriyle boşaltılıyor. Bu durum, kırsal nüfusun kent merkezlerine doğru zorunlu göç etmesine neden olurken, resmi kayıtlara sınırlı biçimde yansıyan bu hareketlilik, sahada çok daha geniş ölçekli bir yer değiştirme sürecinin yaşandığını ortaya koyuyor.
Öte yandan su kaynakları, giderek daha belirgin biçimde politik bir araç haline geliyor; barajlar yalnızca enerji üretimi ya da sulama amacı taşıyan altyapı projeleri olmaktan çıkarak, bölgesel güç dengelerini etkileyen stratejik unsurlar haline dönüşüyor. Irak merkezi yönetimi ile Federe Kürdistan Bölgesi hükümeti arasında su paylaşımı konusunda yaşanan gerilimler, özellikle aşağı havzalarda su miktarının azalmasıyla birlikte daha da derinleşirken, bu durum bölgesel ölçekte yeni krizlerin habercisi olarak değerlendiriliyor.
Mandawa, Pişdar ve Taqtaq gibi yeni baraj projeleriyle birlikte su politikalarının etki alanı daha da genişlerken, bölge yalnızca tek boyutlu bir sorunla değil, çok yönlü ve birbirini besleyen bir ekolojik krizle karşı karşıya bırakıyor. Bu tablo, hem doğal yaşam hem de insan yerleşimleri açısından uzun vadede derin ve kalıcı sonuçlar doğurma potansiyeli taşıyor.
Aktif olan barajlar
Federe Kürdistan Bölgesi’nin Silêmaniye kentin kurulan Dukan Barajı’nın toplam su depolama kapasitesi yaklaşık 7 milyar metreküp. Silêmaniye’de kurulan Derbendixan Barajı ise 2 milyar metreküp sudan oluşuyor. Duhok Barajı ise toprak dolgu şeklinde kurulmuş ve Duhok Nehir üzerinde yer alıyor. Hewlêr’de açılan ve bölgenin en büyük barajı olarak bilinen Gomaspon Barajı 70 mete yüksekliği ve 513 metre uzunluğunda. Hewlêr’de kurulan Bestora barajı ise 20 milyon metreküp büyüklüğünde ve yüksekliği ise 30 metre. Hewlêr’de kurulan Mandewa Barajı 1 milyar metreküp su depolama kapasitesine sahip.
Yeni projeler
Pişdar (Dalga) Barajı ise Irak Meclisi, Kürdistan Bölgesi’nde inşa edilecek dört barajdan biri olarak inşaatına başlandı. Taqtaq Barajı Zap Suyu üzerine kurulan ve 620 megavat (MW) enerji üretme kapasitesine sahip. Hewlêr de kurulacak olan Sartık, Xêwete, Delke, Berdesur, Şeyhan, Dereluk, Zaxo, Dewanê, Germiyan Turecar Barajı için başlatılan proje çalışması devam ediyor. Yine Duhok Xinis Barajı, Hewlêr Çemirge Barajı, Dêgele barajı, Duhok’taki Herawe, Kadirkerem, Avespî, Silêmaniyê’de ki Şiwesur, Heşe Zine, Çemê Simore barajları ve Germiyan bölgesi sınırları içerisindeki Keşkan ve Bêdohê barajları bulunuyor.
Haber: Zeynep Durgut \ MA
