Çernobil’de nükleer santralinin patlaması sonrası Türkiye de etkilendi ve kanser vakaları yaygınlaştı. Türkiye’de dönemin başbakanı ve bakanları yaptıkları açıklamalarla durumu hafiflerken, nükleer santral sevdası ise hala sürdürülüyor
K. Bülent Ongun
Nükleer endüstri, 26 Nisan 1986 yılında Çernobil Nükleer Santrali’nde yaşanan patlama sonrası, nükleer enerjinin geleceğini etkilememesi adına ölü sayısını yangını söndürmeye çalışan itfaiyecilerle sınırlayıp, 30 civarında olarak duyurmuştu. Diğer yandan Uluslararası Nükleer Savaşa Karşı Doktorlar Birliği (IPPNW) binlerce tasfiyecinin ölmüş olduğunu açıklamıştı. IPPNW, 2006’da hazırladığı raporda, 10 bin kişinin tiroit kanseri olduğunu ve 50 bin vakanın daha görüleceğini belirtti. Çernobil, Avrupa’da 10 bin sakat doğuma ve 5 bin ölü doğuma neden olurken, bazı Sovyet kaynakları da 25 bin tasfiyecinin öldüğünü belirtti.
Radyasyon Karadeniz’i sardı
Çernobil’den en çok etkilenen ülkeler Belarus, Ukrayna ve Rusya’ydı. Çernobil’den gelen Sezyum-137 yüklü radyoaktif bulutlar Türkiye’yi de etkiledi. Radyoaktif bulutlar 2 Mayıs sabahı önce Trakya’dan giriş yaparken, 3 Mayıs sabahı ise yoğunluğu daha yüksek radyoaktif bir dalga Sinop üzerinden Doğu Karadeniz’e doğru ilerledi. 5 Mayıs günü ise yeni ama daha yoğun sezyum-137 içeren radyoaktif bulutlar tüm kuzey kıyısını etkisi altına aldı, İç Anadolu ve Ege Bölgesi’ne doğru ilerleyerek tüm Türkiye’ye yayıldı. Yağış olan yerlerde etkisinin arttığı, bu yüzden de Karadeniz’i daha derinden etkilediği, özellikle çaylarda radyasyon ölçümleri yapıldığında bu durum daha net anlaşıldı.
Ölümlerin yarısı kanserden
Bu süreçte dönemin Başbakanı Turgut Özal, ‘Radyoaktif çay daha lezzetlidir’ derken dönemin Sanayi ve Ticaret Bakanı Cahit Aral, ‘Biraz radyasyon iyidir’, Diktatör Kenan Evren ise ‘kemiklere iyi gelir ‘gibi riski küçümseyen açıklamalar yaparken, Aral kameralar karşısına geçip çay içmişti. Çernobil’in Türkiye’yi etkilediği bilinmesine rağmen, ne bir araştırma ne de bir tarama yapıldı. 2006 yılında yayımlanan, “Çernobil Nükleer Kazası Sonrası Türkiye’de Kanser” başlıklı Türk Tabipleri Birliği raporu bu bağlamda yayınlanan tek rapordu. Hopa Belediyesi’yle yapılan ortak çalışmanın sonucunda, Hopa’da 2006 yılı öncesi üç yılda meydana gelen ölümlerin yüzde 47’sinin kanser kaynaklı olduğu ortaya çıkarılmıştı.
Nükleer ‘temiz enerji’ iddiası
Çernobil ve Fukuşima nükleer santrallerinde yaşanan patlamaların yarattığı radyoaktif zehirlenme ve ölümler sonucunda nükleer sermaye kan kaybına uğrarken, yeni siparişler alamamaya başladı. Birçok ülke nükleerden çekilme kararlarını açıklarken, Türkiye gibi bazı ülkeler ise bu dönemde bazı grift ilişkiler içinde nükleer santral kurma hevesine soyundu. Diğer yandan küçük nükleer reaktörlerin güvenilir ve düşük maliyetli bir çözüm olarak tartışmaya açıldı. Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği (SEFiA) tarafından hazırlanan değerlendirme raporu ile ‘temiz enerji’ sınıfına alınması yönünde adımlar büyürken, COP28’de nükleer sermaye kendisine alan açmayı başardı.
Akkuyu, Sinop ve İğneada
Türkiye’den kilometrelerce uzakta bulunan bir nükleer santralde yaşanan felaketin Türkiye’yi de bu kadar etkilediği ortadayken, Türkiye’de de 3 tane nükleer santral kurmak için adım atıldı. Mersin’de inşaatına devam edilen Akkuyu Nükleer Santrali ile hazırlığı yapılan olan Sinop İnceburun Nükleer Santrali ile Trakya İğneada için nükleer santral inşa görüşmeleri ise ısrarla sürdürülmekte.
40 yıl sonra tehdit sürüyor
26 Nisan 1986’da, Ukrayna Sovyetler Birliği’nin bir parçasıyken, felaketin ardından daha fazla radyasyon sızıntısını önlemek adına yıkılan reaktörün etrafına aceleyle lahit olarak bilinen çelik ve betondan bir iç yapı inşa edildi. Kasım 2016’da ise iç kabuğu güçlendirmek için 1,5 milyar Euro maliyetle Yeni Güvenli Hapsetme (NSC) yapısı adı verilen yüksek teknolojili bir kurşun kubbe inşa edildi. Geçtiğimiz yıl bir Rus insansız hava aracı santralin dış kabuğu vurdu. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) başlangıçta herhangi bir radyasyon sızıntısı bildirmemiş olsa da, geçen aralık ayında drone çarpmasının çelik yapıyı bozduğunu ve artık radyasyonu engellemediği doğrulandı. Bu durumun özellikle içyapının çökmesi halinde radyoaktivite salınımının serbest kalacağı vurgulandı. İnşa edilen kurşun lahitin içinde halen 4 ton yüksek derecede radyoaktif toz, yakıt paletleri mevcut.
