Şêx Şemseddînê Qutbê Exlatî, Kürt klasik şiirinde yalnızca biyografik bir isim değil, semboller, hayvan figürleri ve ritmik tekrarlarla kurduğu özgün poetik yapısıyla alışılagelmişin ötesinde bir şiir dilinin temsilcisidir
Rêdûr Dîjle
Klasik Kürt şiiri içinde Şêx Şemseddînê Qutbê Exlatî’nin şiir dünyası, tasavvuf estetiğinin esaslarını korumakla birlikte, bu unsurları genişleterek ve yeniden yoğurarak kendine mahsus bir ifade zemini kurar. Onu önemli kılan, yalnızca yaşadığı dönem itibarıyla Melayê Cizîrî ile aynı edebî iklime mensubiyeti yahut köklü bir geleneğe intisabı değildir. Asıl belirleyici olan, aynı irfânî iklim içinde kalarak klasik tasavvuf şiirinin kalıplarını içeriden dönüştüren poetik kurgu gücüdür. Bu yönüyle Exlatî, Xelwetî tasavvuf geleneği içinde teşekkül eden irfan ortamının hem taşıyıcısı hem de dönüştürücüsü olarak öne çıkar. Onun şiiri, uzlet ve içe yöneliş esasına dayanan bir tasavvuf anlayışıyla kuvvetli bir irtibat hâlindedir.
Exlatî’nin şiiri, klasik tasavvuf estetiğinin temel unsurlarını sürdüren ancak bunları yer yer yeniden yorumlayan bir yapıya sahiptir. Bu yapı içinde tevhid, vahdet-i vücûd ve aşk-ı ilahî düşüncesi arka planı belirler. Şiir, bu metafizik zemin üzerinde yükselirken en dikkat çekici yönlerinden biri sembolik anlatımın yoğunluğudur. Klasik edebiyatta semboller çoğu zaman belirli anlam alanlarına bağlı kalırken, Exlatî’de bu alan genişler, bağlama göre farklı istikametler kazanır.
Sembolün esnek yapısı
Sembol, her zaman sabit bir işaret olmaktan ziyade, farklı bağlamlarda farklı çağrışımlar üretebilen bir yapıya sahiptir. Bununla birlikte bu esneklik, sembollerin her bakışta bütünüyle farklı bir hakikate dağılacağı anlamına gelmez. Her işaret, kendi iç düzeni ve anlam ölçüsü içinde ortaya çıkar. Exlatî’de semboller, klasik tasavvufî öz anlamlarını muhafaza ederken şiirin bağlamına göre farklı görünümler kazanır. Bu durum özellikle kuş figürlerinde belirginleşir. “Bülbül”, ilahî aşkın nağmesi ve şevk hâlinin remzi olarak öne çıkarken “hûdhûd”, Süleyman kıssası bağlamında ilahî haberin ve doğru yola irşadın sembolü hâline gelir. Buna karşılık “kûngir” (avcı kuş) ve “kapil” (ötücü kuş) gibi figürler ise, yalnızca tabiata dair bir tasvir sunmakla kalmaz, daha ziyade bâtınî hâllerin surete bürünerek görünürlük kazandığı bir anlam örgüsü kurar. Böylece semboller, sabit karşılıklara indirgenmeyen, bağlam içinde farklı yoğunluklar kazanan hareketli işaretler hâline gelir.
İç hâller
Klasik tasavvuf edebiyatında üç temel yapıdan söz edilebilir. Bunlar sembolik anlatım, fenâ (benlikte yok oluş) ve bekâ (Hakk ile kalıcılık) üzerinden kurulan dönüşüm anlayışı ile dış dünyanın iç dünyanın aynası olarak okunmasıdır. Bu çerçevede Exlatî’nin şiir dili geleneğin dışına çıkmaz, aynı irfânî düşünsel evren içinde kalır. Ancak onu farklı kılan, bu unsurları daha yoğun ve bağlama göre değişen bir sembolik yapı içinde işlemesidir. Bu durum özellikle içsel hâlleri ifade eden kavramlarda görülür. “Gerdiş” (dönüş/savruluş), “aşûb” (içsel kargaşa), “zeîf” (benliğin çözülmesi) ve “dêwane” (cezbe hâli) gibi ifadeler, içsel dönüşümü görünür kılar. Böylece fenâ ve bekâ, salt bir nazariye olmaktan çıkar, yaşanan ve hissedilen hâller olarak şiirde tezahür eder.
Hayvan figürleri
Exlatî’nin şiir dünyasında hayvan figürleri de önemli bir yer tutar. Bülbül gibi figürler ilahî aşk ve şevk ile ilişkilendirilirken, fare ve eşek gibi imgeler ise daha çok nefsî yükler ve içsel gerilimler bağlamında anlam kazanır. Ancak bu figürler her zaman merkezî semboller olarak değil, şiirsel bağlama göre farklı anlam yönelimleri kazanır ve daha geniş bir çağrışım alanı oluşturur. Bu yönüyle hayvan figürleri, insanın ruh hâllerini doğrudan söylemek yerine, dolaylı bir surette görünür kılar.
Exlatî’yi klasik şiir geleneği içinde özgün kılan hususlardan biri de, sembolik alanı geleneksel tipolojilerin ötesine taşımasıdır. Klasik şiirde gül–bülbül yahut âşık–maşuk gibi imgeler hâkimken, Exlatî’de özellikle hayvan figürleri üzerinden daha mütenevvi bir imge dünyası kurulur. Bu hâl, medrese-tasavvuf şiir dili ile tasavvufî sembolizmin iç içe geçtiği kendine mahsus bir estetik yapı ortaya çıkarır. Böylece onun şiiri, seyr u sülûk tecrübesini soyut kavramlardan ziyade dönüşen ve hareketli imgeler üzerinden dile getirir.
Ritim, tekrar ve zikir hâli
Exlatî’nin şiirlerinde dikkat çeken bir diğer unsur ritim ve tekrardır. “Hey hey”, “qo qo”, “po po” gibi tekrarlar yalnızca bir ses unsuru değildir. Aynı zamanda şiirin iç ritmini kuran esaslı bir yapı vazifesi görür. Bu tekrarlar, anlamı açıklamak yerine onu askıda bırakır ve okuyucuyu bir hâl tecrübesine davet eder. Böylece şiir, yalnızca anlamla değil, ses ve ritimle de etkisini kurar.
Mekân tasavvuru da Exlatî’nin şiirinde sembolik bir mahiyet taşır. Çöl ve sahra, tecerrüd ve içe yöneliş fikrini çağrıştırırken, dünyevî hayat daha çok maddî meşguliyetlerin alanı olarak belirir. Uzlet, Xelwetî geleneğinde olduğu gibi, içsel derinleşmenin bir yolu olarak öne çıkar. Derviş, dünya kalabalığından uzaklaşarak yalnızlık içinde derinleşir. Exlatî’nin şehir hayatından uzaklaşıp doğada, kimi zaman mağara ve ıssız mekânlarda yaşadığına dair rivayetler de bu tasavvufî hâlin bir yansımasıdır. Bu yaşam biçimi, onun şiirlerinde doğa ve hayvan figürlerinin yoğunlaşmasına zemin hazırlar.
Dil bakımından Exlatî, klasik Kürt medrese-tasavvuf şiir dilinin estetik imkânlarını tasavvufî sembolizmle mezc eder. Anlam çoğu zaman doğrudan verilmez, işaret, çağrışım ve ritim yoluyla sezdirilir. Bu bakımdan onun şiiri, açıklanmaktan ziyade tecrübe edilmek üzere kurulmuş bir ifade alanı görünümündedir.
Anlam zemini
Bütün bu yönleriyle Exlatî, Kürt klasik şiir geleneği içinde hem sürekliliği hem de dönüşümü birlikte taşıyan bir şair kimliği ortaya koyar. Geleneği tekrar eden bir isim olmanın ötesinde, onu içeriden yeniden kuran bir poetik bilinç geliştirir. Bu bağlamda Exlatî yalnızca geleneği dönüştüren değil, aynı zamanda yeni ve genişleyen bir sembolik alan inşa eden şair olarak değerlendirilebilir. Onun şiirinde anlam sabit bir yapı olarak kalmaz, sürekli yeniden kurulan bir anlam zemini hâlinde varlık kazanır.
Şêx Şemseddînê Qutbê Exlatî
Şêx Şemseddînê Qutbê Exlatî, 1588 yılında Exlat’ta doğar. Seyyid ve ilim geleneğine mensup bir ailede yetişir. İlk eğitimini burada alır, ardından farklı âlimlerden dersler görerek klasik İslami ilimlerde derinleşir ve icazet sahibi olur. Bu birikim onun hem dinî hem tasavvufî düşünce dünyasını şekillendirir. Xelwetî tarikatına intisabı ise şiirinin ve düşüncesinin temel eksenini oluşturur. Kürt klasik şiirinde bu geleneği güçlü biçimde temsil eden isimlerden biri olarak öne çıkar. Yaşadığı dönem Osmanlı ve Safevî nüfuz alanları arasındaki hareketliliğe denk gelir. Ailesiyle birlikte farklı bölgelere göç eder ve sonunda Behdinan bölgesinde yer alan Birîfkan’a yerleşir. Burada hem irşad faaliyetleri yürütür hem de önemli bir tasavvufî merkez oluşturur. Xelwetî-Suhrewerdi geleneği içinde hem şeyh hem şair olarak tanınır. Exlatî, 1674 yılında Birîfkan’da vefat eder.
Tenenaha yaho
Ez kû mestê meyê ’işqim, tenenaha yaho
Mi’sir û Be’xdad û Dîmeşqim, tenenaha yaho
Têşneyê avê wî’salim, ji ’xemê ’işqê tinalim
’Aşiqê ’heyê celalim, tenenaha yaho
’Aşiq û bengim û kasim, melek û cinnim û nasim
’Xeyrî wî kes dî nenasim, tenenaha yaho
Ji meyê ’işqê xumarim, me nema ’sebir û qerarim
’Aşiqê we’sletê yarim, tenenaha yaho
Tenenaha yaho
Ben aşkın şarabıyla sarhoşum tenenaha yaho
Mısır’ım, Bağdat’ım, Şam’ım ben tenenaha yaho
Vuslat suyuna susamışım aşkın kederiyle inlerim,
Celâl sahibi Hak’kın âşığıyım tenenaha yaho
Hem âşığım hem kendimden geçmişim, melek, cin ve insanım,
O’ndan başkasını tanımam tenenaha yaho
Aşkın şarabından sersemim, artık ne sabrım kaldı ne de kararım
Sevgiliye kavuşmanın âşığıyım tenenaha yaho
