Kolombiya’da barış görüşmelerinin dışında bırakılmaya karşı mücadele eden kadın örgütleri, müzakere masasına dahil oldu ve toplumsal cinsiyet perspektifinin barış anlaşmasına yansıtılmasını sağladı
Kadınlar, yaşanan iç savaş veya çatışmalarda hem etkilenen hem de aktör oluyorlar. Silahlı örgütlenmelerde yer alan kadınlar, toplumsal bir hareket olarak barış mücadelesinde önemli deneyim ve birikime sahip. Ancak çatışma çözümü ve barış süreçlerinde, resmi müzakerelere ve kurulan masalara dahil edilmiyorlar.
Türkiye’de de Kürt meselesinin çözümsüzlüğünden kaynaklı 40 yılı aşkın süren çatışmalı süreçte barış mücadelesini yürüten kadınlar, aynı zamanda çatışma döneminin ağır ihlallerine maruz kaldı. Köy yakmalarından zorunlu göçe, işkence, tutuklama, sürgün, faili meçhul cinayetler, yakınlarını çatışmalı süreçte kaybetmek, tecavüz ve cinsel şiddet bu yaşanan ihlaller arasında. Şimdilerde Barış ve Demokratik Toplum Süreci kapsamında barışın sağlanması ve inşasında öncülük rolü üstlenen kadınlar, kurulan mekanizmalarda doğrudan yer alıp siyasal bir katılım için mücadele veriyor.
Kadınların resmi mekanizmalarda yer almasına dair tartışmalar sürerken, dünyadaki barış süreçlerinde kadınların nasıl rol oynadığı ve ne tür mekanizmalarda yer aldıklarını derledik.
Kadınların barışın öznesi ve siyasal katılımı açısından en önemli ve kapsamlı deneyimi Kolombiya’daki barış süreci. Kolombiya barış süreci, özellikle toplumsal cinsiyet perspektifinin dahil edilmesi ve sorumlu mekanizmaların anlaşmada yer alması bakımıyla adeta bir ilk olma özelliği taşıyor.
Kolombiya’da iç savaş, yarım asrı aşkın sürdü. Çatışmanın başlıca nedenleri arasında sömürgecilik ve buna bağlı olarak toprak eşitsizliği, ulusal kaynakların özelleştirilmesi, uyuşturucu ekonomisinin genişlemesi ve ötekileştirilmiş grupların siyasi süreçlerden dışlanması oldu. Savaş sırasında yüzde 82’si sivil olmak üzere 220 binden fazla insan hayatını kaybetti. Yoksulluk, zorla yerinden edilmeler, cinsel şiddet, zorla kaybetme, işkence, ayrımcılık çok yaygınken, kadınlar ve LGBTQİ+ bireyler, cinsel şiddet, yoksulluk, işkence, ayrımcılık ve şiddetten çok daha büyük zarar gördü.
Kadınlar hem aktör hem etkilenen
Kadınlar Kolombiya’da da çatışmalı sürecin hem etkileneni hem de aktörü oldu. FARC ve ELN’de yüzde 40’lık oranda kadın savaşçı yer alırken, aynı zamanda siyasi aktör, kolektif haklar ve siyasal-toplumsal haklar mücadelesini verdi. Kadınlar bir taraftan sürecin aktörü olurken, diğer taraftan da çatışmaya bağlı şiddetin ağır travmasını yaşayan kesim oldu. Cinsiyet temelli şiddet, tecavüz, köleleştirme ve kaybettirme yaşanan bu ihlaller arasında. Yanı sıra kadınlar suikast, tehdit ve infazlarla da karşı karşıya kaldı. Yine, belli bir grubu yok etme olarak toplumsal cinsiyet temelli şiddet eylemlerinde LGBTQİ+ topluluğu Kolombiya’da en çok hedef alınan gruplardan biri oldu.
Savaşın bilançosu
1985 ve 2012 yılları arasında 2 milyon 420 bin 887 kadının zorla yerinden edildiği, bin 431 cinsel şiddet vakası, 2 bin 601 kayıp, 12 bin 624 cinayet, 592 mayın vakası bildirilirken, ötekileştirme, ayrımcılık, kolektif hakların ihlali ile de karşı karşıya kalındı.
Kadınların barış sürecine dahil olma mücadelesi
Kolombiya’da barış süreci, Ağustos 2012’de başlayan ön görüşmelerin ardından Ekim 2012’de Oslo’da kurulan müzakere masasıyla Havana’da devam etti. Görüşmeler, 24 Ağustos 2016’da tamamlandı.
Ancak kadınlar, 2012’de Havana’da başlayan ilk müzakere görüşmelerinde yer alamadı. İlk etapta görmezden gelinen kadın örgütleri, buna karşı harekete geçti. Çatışma süreci boyunca barış mücadelesi veren kadınlar, çeşitli farkındalık kampanyaları, eylem ve etkinliklerle sürece dahil edilme konusunda basınç oluşturdu.
Mücadele sonuç verdi
Kadınların baskısı üzerine Tanja Nijmeijer adıyla bilinen eski FARC savaşçısı Alexandra Nariño, barış masasındaki 20 müzakereci arasındaki tek kadın olarak yerini aldı. Kolombiyalı kadın örgütleri, şikayetlerini ve eşitlik taleplerini yükseltirken, Birleşmiş Milletler (BM) Toplumsal Cinsiyet Eşitliği ve Kadının Güçlendirilmesi Birimi’nden destek istediklerini ilettiler.
Ortak kadın platformları
Güçlerini birleştiren kadınlar, müzakerelerde rol alabilmek için ortak platformlar oluşturdu. Bu platformlardan biri 2013 yılında Bogotá’da, farklı siyasi, dini, etnik ve kültürel altyapılara sahip 9 örgütün kurduğu Ulusal Kadın ve Barış Zirvesi. Kadın örgütlerinden 449 temsilci, zirveye katıldı. Ortaklaşılan temel talep; ihtiyaç, talep ve deneyimlerinin görüşmeler sırasında ele alınması için kadınların barış masasına ve sürecin tüm aşamalarına dahil edilmesi oldu.
Toplumsal cinsiyet alt komisyonu
Kadın örgütlerinin baskısı sonucunda Havana’daki müzakereciler, Eylül 2014’te hükümet tarafını temsil etmek üzere iki kadın tam yetkili olarak atanarak, Toplumsal Cinsiyet Alt Komisyonu kurmayı kabul etti. Alt Komisyon’da María Paulina Riveros ve Victoria Sandino liderliğinde iki taraftan beşer temsilci yer aldı. Komisyonun amacı toplumsal cinsiyet perspektifini sağlamak amacıyla tüm geçmiş ve gelecek anlaşmaları revize etmek olarak belirtildi. Alt Komisyon, Aralık 2014- Mart 2015 arasında LGBTQİ+ örgütleri de dahil olmak üzere toplumsal cinsiyet alanında faaliyet gösteren sivil toplum örgütlerinden üç delegasyonu, nihai metinde yer alması için görüş ve taleplerini paylaşmak üzere Havana’ya davet etti. Eski kadın savaşçılar, çiftçiler, yerli kadınlar ve cinsel şiddet mağdurları ile toplumsal cinsiyet alanında çalışan sivil toplum örgütlerinden uzmanlar da komisyona davet edildi.
Kadın savaşçıların entegrasyonu
Bu sürecin sonunda Toplumsal Cinsiyet Alt Komisyonu, çatışma ve cinsel şiddet mağdurlarından 60 tanıklığa başvurdu ve tavsiye metni derledi. Ayrıca çatışma geçirmiş başka ülkelerden eski savaşçı kadınlar davet edilerek, FARC’ın kadın savaşçılarının yeniden entegrasyonu konusunda tavsiyeleri alındı. Kadınlar, aynı zamanda 2014 yılında 12 bölgede yapılan Bölgesel Barış Buluşmaları’na katıldı.
Kadın ve LGBTQİ+ örgütleri, barış sürecinin sürekliliği içinde elde edilen kazanımların devam ettiğinden emin olmak için uygulamanın izlenmesi konusunda büyük çaba gösterdi, anlaşmanın izleme aşamasına ve ELN ile yapılacak müzakerelere katılabilmek için ağlar oluşturdu. G-PAZ (Barışta Toplumsal Cinsiyet), uygulama önlemlerinin toplumsal cinsiyet perspektifi doğrultusunda geliştirilmesini sağlayacak ve yöntemsel eylem hatları geliştirmek için oluşturulan ağlardan biri.
Kadın kazanımları
Kadınların müzakere masasına dahil olmaları birçok kazanımı beraberinde getirdi.
Tüm bu gelişmelerin ardından kadınların ve kız çocuklarının kırsal mülkiyete erişimi, siyasi katılımı, toplumsal cinsiyet temeli şiddetin engellenmesi ve cinsel şiddet suçlarının affının engellenmesi konularında önemli başarılara da imza atmalarını sağladı.
Haber: Diren Yurtsever / MA
