DEM Partili belediyelerin 2 yıllık Kürtçe performansı, eksik kaldı. 62 belediyeden sadece 2’si çok dilli kreş açtı, 46’sının sitesi tek dilli
Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (DEM Parti), en kapsamlı dil politikasını savunan partilerden biri. DEM Parti’ye göre anadilde eğitim temel bir haktır ve bu hak eşit yurttaşlık meselesidir. Partinin en merkezi talepleri arasında da Kürtçe başta olmak üzere yok olma tehlikesi altındaki tüm dillerde eğitim verilmesi yer alıyor.
DEM Parti, yerel yönetimlerde de çok dilliği savunan bir pozisyonda. Çok dilli belediyecilik hedefi kapsamında, belediye binalarındaki tabelalara Kürtçe eklendi. Duyuru, afiş ve ilanlar bazen iki bazen de kentin demografisi göz önünde bulundurularak 3-4 dilde yapılmaya başlandı.
Devam eden süreçte de bu çalışmalar devam etti:
- Tiyatro, konser ve edebiyat etkinlikleri
- Dil kursları ile çocuklar için kreşler ve atölyeler
- Masal, kitap ve dergi basımı
- Park, cadde ve kültür merkezlerinin isimleri
2016 yılında belediyelere kayyım atamaları yapılmasıyla birlikte bu süreç kesintiye uğradı. Kayyımlar birçok yerde Kürtçe tabelaları kaldırdı, Kürtçe hizmet veren birimleri kapattı, kurs ve kreşleri atıl hale getirdi, Kürtçe yayınları sonlandırdı.
2024 yılında yapılan yerel seçimler sonrası bu alanda yeniden bir kıpırdanma yaşandı. Partinin seçim beyannamesinde de buna dair birçok maddeye yer verildi:
- Çok dilli kreşler ile tüm gün hizmet verilecek.
- Çok dilli masal kitapları, çocuk oyunları ve resimli sözlüklerin kullanıldığı kreşler, kurslar ve kütüphaneler kurulacak; çok dilli kültürel projeleri yeniden hayata geçirilecek.
- Belediyelerin yazışma, duyuru ve basın açıklamaları çok dilli yapılmaya devam edilecek.
- Dil Koruma ve Geliştirme Müdürlükleri kurulacak; Kürtçe, Süryanice, Ermenice, Arapça ve farklı yerel dillerin korunup geliştirilmesi için çalışmalar yürütülecek.
- Kentleri, mahalleleri, köyleri, sokakları ve caddelerin çok dilli isimlendirilmesine devam edilecek. Kamusal alanlardaki panoların ve tabelaların çok dilli olması sağlanacak.
- Dengbêj Evi gibi kültür mekanlarının inşa edilmesine devam edilecek.
62 belediyenin Kürtçe karnesi
DEM Parti, seçimlerde 3’ü büyükşehir ve 7’si il olmak üzere toplam 78 belediye kazandı. 1 belde ve 2 ilçe belediye eşbaşkanı istifa ederken, 3 belediye eşbaşkanı da çeşitli gerekçelerle ihraç edildi. 10 belediyeye de kayyım atandı.
DEM Parti’nin elinde şu an toplam 62 belediye bulunuyor. Söz konusu belediyelerin yaklaşık 2 yıllık süreçte çok dillilik ve Kürtçe alanında yaptıkları çalışmalara mercek tuttuk.
Açıklama/duyurularının kaç dilde olduğunu, çocuklar için çok dilli kreşler açılıp açılmadığını, belediye çalışanlarının hangi dilde halkla temas kurduğunu, seçim beyannamesinde yer alan vaatlerden hangilerinin gerçekleştirilip gerçekleştirilmediğini belediyelere sorduk.
Îdir merkez ile Qers/Dîgor belediyeleri yanıt vermedi. Diğer belediyelerin paylaştığı veriler ise, seçim öncesi verilen birçok vaadin yerine getirilmediğini ortaya koydu.
46 belediyenin sitesi tek dilli
Seçimlerin üzerinden yaklaşık 2 yıl geçmesine rağmen birçok belediyenin internet sitesi halen tek dilli. Sitesi sadece Türkçe olan 46 belediye bulunuyor:
Semsûr/Pınarbaşı, Agirî/Bazîd (Doğubayazıt), Amed/Pîran (Dicle), Erzirom/Qereçoban (Karaçoban), Erzirom/Tekman, Colemêrg/Gever (Yüksekova), Îdir, Îdir/Xelfelî (Halfeli), Qers/Dîgor (Digor), Qers/Bazarcix (Dağpınar), Mêrdîn/Şemrex (Mazıdağı), Mûş, Mûş/Milazgir (Malazgirt), Mûş/Gimgim (Varto), Sêrt/Misirc (Kurtalan), Şirnex/Gundikê Melê (Balveren), Şirnex/Deştadarê (Sırtköy), Riha/Serêkaniyê (Ceylanpınar), Riha/Curnê Reş (Hilvan), Riha/Wêranşar (Viranşehir), Wan/Elbak (Başkale), Wan/Ebex (Çaldıran), Wan/Artêmêt (Edremit), Wan/Şax (Çatak), Wan/Qelqelî (Özalp), Agirî/Merkez, Bedlîs/Tetwan, Amed/Bismil, Amed/Erxenî (Ergani), Amed/Hani, Amed/Sur, Amed/Kocaköy, Amed/Rezan (Bağlar), Elezîz/Dep, Mêrdîn/Artûklu, Mêrdîn/Kerboran, Mêrdîn/Dêrik, Mûş/Bulanık, Şirnex/Cizîr (Cizre), Riha/Hewag (Bozova), Riha/Pirsûs, Wan/Erdîş (Erciş), Wan/Westan (Gevaş), Wan/Payîzava (Gürpınar), Wan/Serav (Saray, Agirî/Giyadîn (Diyadin)
Sitesine hata veren iki belediye bulunuyor: Amed/Licê (Lice) ve Mêrdîn/Nisêbîn (Nusaybin)
Sitesi olmayan belediyeler: Bedlîs/Ovakışla Belde Belediyesi, Erzirom/Qereyazî (Karayazı), Mûş/Altınova Belde Belediyesi, Mûş/Elmakaya Belde Belediyesi ile Sêrt/Veyselkarani.
9 belediye çok dilli
Sitesi çok dilli olan belediyeler yoğunlukta Amed ve Wan’da. Sitesi çok dili olan belediyeler şöyle:
Amed Büyükşehir Belediyesi: Kürtçenin Kurmanci ve Kirmanckî lehçeleri/ Türkçe/ İngilizce
Amed/ Peyas (Kayapınar): Kürtçe/ Türkçe
Amed/ Pasûr (Kulp): Kürtçe/ Türkçe/ İngilizce/ Arapça (İçeriklerin birçoğu “yapım aşamasında” uyarısı veriyor)
Amed / Farqîn (Silvan): Kürtçe/ Türkçe
Amed / Yenişehir: Kürtçe /Türkçe
Amed / Xana Axpar (Çınar): Kürtçe/ Türkçe (Kürtçe çok aktif değil)
Wan / Rêya Armûşê (İpekyolu): Kürtçe/ Türkçe
Wan / Bêgirî (Muradiye): Kürtçe/ Türkçe
Wan / Tûşba: Kürtçe/ Türkçe
Açıklamalar genelde çok dilli
Belediyelerin sanal medyadaki çok dilli performansı internet sitesine oranla daha iyi. Birçok belediye sanal medya paylaşımlarını genelde Türkçe ve Kürtçe yapıyor.
Ancak açıklamalarını tek dilde (Türkçe) yapan belediyeler de var.
3 belediye sadece Türkçe açıklama/paylaşım yapıyor. 5 belediye bazı açıklama/paylaşımlarını Kürtçe yapıyor. 2 belediye 2’den fazla dilde açıklama/paylaşım yapıyor.
Bazı belediyelerin (özellikle beldeler) ise sanal medya hesapları aktif değil.
Paylaşım ve açıklamaları tek dilli olan belediyeler: Agirî/ Giyadîn (Diyadin), Amed/ Licê (Lice) ve Erzirom/ Qereyazî (Karayazı)
Ağırlıkta tek dilli olanlar: Agirî/ Merkez, Elezîz/ Dep, Şirnex/ Cizîr (Cizre), Riha/ Hewag (Bozova), Mêrdîn/Nisêbîn
2’den fazla dilde açıklama yapan belediyeler şunlar: Mêrdîn/ Artûklu (Türkçe, Arapça, Kürtçe ve Süryanice), Amed Büyükşehir Belediyesi (Türkçe, Kürtçe ve İngilizce)
4 kreş açıldı
DEM Parti’nin Kürtçeye dair en büyük hedefi, her kentte çok dilli kreşler açmaktı. Bu hedef, son seçim beyannamesine de yansıdı.
Ancak tablo, geçmiş dönemlerin de gerisine düştü. Sadece 2 belediye bu noktada adım attı.
Amed Büyükşehir Belediyesi, Zarokistan 450 Evler ve Zarokistan Bağcılar Gündüz Bakım Evleri’ni açtı. Peyas Belediyesi de Zarokistan Xalxalok ve Zarokistan Perperik’i açtı.
‘Talep eden aile sayısı 600 olmuştu’
Konuya dair görüştüğümüz Peyas Belediye Başkan Yardımcısı Yılmaz Güneş, Zarokistan adı altında açılan çok dili kreşlerin tarihinin 2014 yılına dayandığına işaret etti.
Amed, Mêrdîn, Colemêrg ve daha birçok kentte 20’ye yakın Zarokistan açıldığını hatırlatan Yılmaz Güneş, “2016’ya kdar 36 kreş açıldı. Ancak 2016’da kayyımlarla birlikte dil kurumlarına saldırı oldu. Kreşler de kapatıldı, eğitmenler işten çıkarıldı. 2019 ve 2023 yeniden dil çalışmalarına başlanıldı. Xalxalok ve Perperik’te 170’e yakın çocuk çok dilli eğitim görüyor. Ancak talep daha çok. 600 aile başvurmuştu” diye konuştu.
Peyas 2 kreş daha açacak
Yılmaz Güneş, artan talep karşısında bu yıl 2 tane daha kreş açmayı hedeflediklerini belirterek, “Bunun dışında haftalık 32 saat çok dilli eğitim veriliyor. Dil Meclisi kurduk. Dil ve kültür alanında çalışmaları arttırmayı hedefliyoruz. Çağrılar yetmiyor, çalışmalarımızı daha da hızlandırmalı ve güçlendirmeliyiz. Halkın talebi çok. Belediyelerin bu talebi halen karşılamaması özeleştiri konusudur” ifadelerini kullandı.
Licê Belediyesi ile Pasûr Belediyesi, etüt açmak için başvuru yaptıklarını ancak kaymakamlık engeliyle karşılaştıklarını iletti.
Kürtçe atölye düzenleyenler
Kreş açmayan belediyelerden bazıları Kürtçe atölyeler düzenlediklerini aktardı.
Dönemsel atölyeler düzenleyen belediyeler şöyle: Serav, Mûş, Gimgim, Bulanık, Payîzava, Xana Axpar, Pîran, Pasûr, Licê, Farqîn, Yenişehir, Rezan.
Öte yandan Amed Büyükşehir Belediyesi Kürtçe, Ermenice, Süryanice kurslar; Rêya Armûşê Kürçe ve Farsça; Peyas, Belediyesi de Kürtçe ve İngilizce atölyeler düzenliyor.
Tek bir müdürlük açıldı
62 belediyeden sadece Amed Büyükşehir Belediyesi Dil Koruma ve Geliştirme Müdürlüğü kurdu.
Rêya Armûşê Yaşayan Diller Komisyonu kurarken, Peyas Belediyesi ve Rezan Belediyesi de dil meclisleri kurdu.
Bazı belediyeler de dil çalışmalarını, Kültür ve Sosyal İşleri Müdürlükleri’ne bağlı yürütüyor.
Tabelalar genelde tek dilli
Kayyımlar döneminde kimi belediyelerin tabelalarından Kürtçe kaldırılmıştı. Belediyelerin ilk işi bu tabelaları yeniden çok dilliye çevirmek oldu. Ancak kent içerisinde belediyelere ait olan tabelaların birçoğu halen tek dilli.
Lehçeler ayrı dil sayıldı
Belediyelerden gelen yanıtlarda dikkat çeken bir başka nokta ise, Kürtçenin Kirmançkî lehçesinin ayrı bir dil olarak görülmesi oldu. Birçok belediyenin yanıtında tabelaların 3 dilde olduğu belirtilerek, Kirmançkî ayrı Kurmancî ayrı diller olarak gösterildi.
Serhat’ta dengbêj evi yok
Dengbêj Evi gibi kültür mekanlarının inşa edilmesine dair de herhangi bir adım atılmadı. Amed’de geçmiş yıllarda kurulan Dengêj Evi dışında bilinen bir mekan yok.
Dengbêjlik geleneğinin güçlü olduğu Serhat Bölgesi’nde bugüne kadar buna dair tek bir adım atılmadı.
Sadece belediye bünyesindeki bazı kültür evleri ve kültür müdürlüklerine bağlı mekanlarda dengbêj dinletisi düzenleniyor.
Parka verilen isim: Naturapark
Birçok kentte yeni parklar ve bulvarlar inşa edildi. Halkın uğrak yerlerinden olan paklara verilen isimler ise genelde Türkçe ya da İngilizce oldu.
Amed Büyükşehir Belediyesi yakın dönemde 2 park duyurusu yaptı. Bu parklardan birisinin isminin Mezopotamya Kent Parkı olacağı kaydedildi.
“Amed’in en büyük ekolojik parkı yolda” şeklinde duyurusu yapılan parka ise Naturapark isminin verileceği açıklandı.
Parklara iki dilde isimler veren belediyeler de oldu. Agirî Belediyesi, Jin (Kadın) ve Aştî (Barış) adlı iki park inşa etti.
62 belediyenin kavşak, park ve kütüphane gibi yerlere verdiği isimler genellikle Türkçe oldu. Yanı sıra Kürt aydın ve yazarlarının isimleri de bu yerlere verildi.
Farkındalık çalışmaları
Belediyeler bu süreçte daha çok farkındalık çalışmalarına ağırlık verdi. Tiyatro, sineme ve konser gibi etkinliklerin büyük bölümü çok dilli oldu.
Söyleşi ve çalıştaylarla dil çalışmalarına ağırlık verildi. Yine reklam ve bilboard çalışmaları iki dilde yapıldı.
Kürt aydın ve yazarların resimleri kentlerin farklı yerlerine nakşedildi, Kürt şairlerin beyitleri tabela olarak ana caddelere asıldı. Pazarlarda Kürtçe satış etiketleri dağıtıldı.
Haber: Azad Altay \ MA
