1915 Ermeni Tehciri ile sürüldüğü topraklara 100 yıl sonra dönen Ermeni Gayana Gevorgyan, ‘Dünyanın yarısını gezdim ama böyle güzel bir yer görmedim. Ben buraya aitim’ dedi
Kökleri olan toprağa geri dönüşle, bir asırlık sürgün, sessizlik ve özlem sona erdi. Annesi Wan’ın Westan (Gevaş) ilçesine bağlı İşkirt köyünden, babası Erzirom’un (Erzurum) Xinûs (Hınıs) ilçesinden olan 65 yaşındaki Ermeni Gayana Gevorgyan’ın hikayesi, bireysel bir yolculuğun ötesinde yüzleşilmemiş bir tarihin ve hafızanın bugüne taşınan izlerini barındırıyor.
Ailesi 1915 Ermeni Tehciri ile göç yollarına düşen Gayana Gevorgyan, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından çocuklarıyla Rusya, Erivan ve İstanbul arasında bir yaşam sürdü. Anneannesinin dilinden düşürmediği “Lawo Lawo” ağıtıyla büyüyen Gayana Gevorgyan’ın son durağı ise 2015 yılında yerleştiği Wan oldu. Yedi çocuklu bir ailede dünyaya gelen Gayana Gevorgyan’ın kardeşleri, Sibirya, Moskova, Ukrayna ve Ermenistan’a savrulurken, kendisi ailesinin hep özlemini duyduğu topraklara dönerek, yeni bir yaşam kurdu. Bugün Wan’da yaşayan sayılı Ermenilerden biri olan Gayana Gevorgyan, her yaz tahrip edilen kiliseleri dolaşarak, silinmek istenen Ermeni belleğini yaşatmaya çalışıyor. İlk olarak 2008 yılında kente geldiğinde annesinin köyünü ziyaret eden Gayana Gevorgyan, bir avuç toprak alarak, bir gün geri dönme sözü verdi. 2015’de tekrar geldiğinde ise bir ev alarak Wan’a yerleşen Gayana Gevorgyan, böylece annesinin 8 yaşında iken sürgün edildiği topraklara 100 yıl sonra dönmüş oldu.
‘Ağıtlar hep hafızamda kaldı’
Gayana Gevorgyan bugüne uzanan yaşamını, sürgünle koparıldıkları topraklara dair hafızasında kalan ağıt ve göç üzerinden anlattı. Henüz çocukken anneannesinden duyduğu “lawo lawo bizim memleket” sözlerinin peşine düştüğünü belirten Gayana Gevorgyan, yıllar sonra bu kelimenin karşılığını Wan’da bulduğunu söyledi.
Gayana Gevorgyan, şunları belirtti:
“Hatırlıyorum, anneannem hep ‘lawo lawo bizim memleket’ derdi. O zamanlar 12 yaşlarındaydım. Anneme hep ‘Lawo nedir’ diye sorardım. Annem de bana ‘bu bizim memleketten kalmış’ derdi. 1978’de anneannem vefat etti, hemen ardından da babam öldü. O ağıtlar hep hafızamda kaldı. Gayana ismimi bir kadın peygamberden aldım. Ermenistan’da yaşıyordum. 7 kardeşle birlikte yetim büyüdük. Küçük yaşta tarlada çalışmaya başladım. 7’inci sınıfa kadar okudum, sonra okulu bıraktım. Sabahları tarlada çalışır, geceleri de evde kilim dokurdum. Sonra annem beni beşik kermesiyle evlendirdi. Hep buraya gelmeyi hayal ediyordum ama artık evli ve çocuklarım vardı. Savaşlar nedeniyle hep bir göç hikayemiz oldu. Sonra Rusya’ya yerleştik.”
‘Hayatımız göçle şekillendi’
Hayatlarının savaşlar nedeniyle göçle şekillendiğine dikkati çeken Gayana Gayana Gevorgyan, bir süre Rusya’da yaşadıklarını söyledi. Abisinin Ukrayna’dan Türkiye’ye gelişinin dönüş hayalini güçlendirdiğini belirten Gayana Gevorgyan, 2000 yılının Haziran ayında İstanbul’a geldiğini ve hasta bakıcılığı yaparak yaşamını idame ettirdiğini söyledi. İstanbul’da Wanlı bir kadınla tanışmasının hayatının dönüm noktası olduğunu dile getiren Gayana Gevorgyan, “Bana ‘Wan’a gidiyorum, gelir misin’ dedi. 2008 yılında Gevaş’ta bir düğün için Wan’a geldik. Çok mutlu oldum. O an bütün geçmişi, tarihi yaşadım. Ailemi aradım, kendi kendime ‘annemin evine geldim’ dedim. Sonra ailemin talebi ile Hınıs’a gittim. Sonra Wan’a annemin evine geri döndüm” dedi.
Annesi için ev aldı
Annesine sürpriz yapmak için Wan’dan ev aldığını kaydeden Gayana Gevorgyan, evi 2015’de aldığını ancak annesinin birkaç yıl sonra yaşamını yitirdiğini dile getirdi. Wan’dan aldığı toprağı ailesinin mezarlarına götürdüğünü anlatan Gayana Gevorgyan, bunun kendileri için bir inanç meselesi olduğunu belirterek, ekledi: “İki avuç toprak aldım, birini annemin, birini babamın mezarına döktüm. Sonra anneannem ve dedemin mezarına da götürdüm. Buraya gelen Ermeniler de Wan’dan bir avuç toprak alıp Erivan’daki mezarlara götürür.” “Ermeniyim” dediğinde insanların şaşırdığını söyleyen Gayana Gevorgyan, “Burası sizindi” diyenlere, “Burası şimdi hepimizin, yeter ki birlikte yaşamayı bilelim” diye yanıt verdiğini söyledi. Ayrımcılığın yaşamı zorlaştırdığını dile getiren Gayana Gevorgyan, Wan’ın kendisi için çok özel bir yer olduğunu söyledi.
‘Kiliselere yönelik tahribat’
Kentte en çok kiliselere yönelik tahribatın kendisini yaraladığını ifade eden Gayana Gevorgyan, Şax’ta (Çatak) kiliselerin ahır, depo ve tuvalet olarak kullanıldığını söyledi. Gayana Gayana Gevorgyan, şöyle devam etti:
“Çatak’a gittik kiliseleri gördük. Tuvalet, ahır ve depo yapmışlar. Merak ediyorum cami olsaydı böyle yaparlar mıydı? O tabloyu gördüm çok üzüldüm. Böyle bir şey olur mu? Kiliselerimiz berbat durumda. İki sene önce kalede Ermeni mezarını kazdılar altın için. Gittim kazıyı durdurttum ve çıkartılan kemikleri toplayıp tekrar mezarlara bıraktım. Yine Anik köyü var, orada da bütün mezarları kazıp öylece bırakmışlardı. Beni en çok üzen babamın köyüne gittiğimde, babamlardan kalan hiç bir şeyi görmemekti. Hepsi kırılmış ve üzerine evler yapılmış. Değirmenden geriye toprak kalmıştı ve o toprağı Ermenistan’a götürdüm babamın mezarına döktüm.
‘Ben buraya aitim’
Ermenistan’da doğdum, Erivan’da ‘Sêvan’ adında bir gölümüz var. Erivan ismini Wan’dan almış. Erivan’ın anlamı ‘uzaktan Wan görünüyor’ anlamına gelmektedir. Burada olduğum için mutluyum. Buradaki insanlar kendilerini bize borçlu hissediyorlar o yüzden ‘Ermeniyim’ dediğimde çok ilgileniyorlar. Çünkü dedeleri onlara nelerin olduğunu anlatmışlar. Ama ne onların ne de benim suçum var. Birlikte yaşamak lazım. Anlamak için yaşamak lazım. Yaşamak içinde öğrenmek lazım. Dünyanın yarısını gezdim ama Wan gibi güzel bir yer görmedim. Ben buraya aitim ve mutluyum.”
Haber: Zeynep Durgut / MA
