Türkiye’de tarımsal üretim 2025’te yüzde 8.8 küçülürken, çiftçilerin alın teriyle kurulan birlikler ise iflasın eşiğinde. Gübretaş altın madenciliğiyle, Pankobirlik ise termik santralleriyle çiftçiye ihanet etti
K. Bülent Ongun
2021’den bu yana satış hacmi yüzde 38 gerileyen Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri’ne bağlı Gübretaş büyük bir çöküşün içinde. Gübretaş sadece kendi satış hacmini kaybetmekle kalmadı, pazar payında ilk kez Tekfen Holding’e bağlı Toros Tarım’ın gerisine düştü. 2024 yılında Toros Tarım’ın 3 puan önünde olan Gübretaş, 2025 yılında Toros Gübre’nin 3 puan altına geriledi. Tarım Kredi Kooperatifleri’nin gübre satışlarını askıya alması ve gübreyi kampanya dışı bırakması, çiftçinin büyük tepkisine yol açmıştı. Yönetim, stoktaki ürünün suistimalini önlemek adına “kontrollü satış” bahanesine sığınarak çiftçilerin gübre ihtiyacının sistemde kayıtlı olması bu gerekçeyi boşa çıkarırken, kaotik bir durum yaşanmaya başlandı.
Amonyum nitrat serbest!
Diğer yandan üretimi ve ithalatı 2016’da bomba yapılıyor iddiasıyla yasaklanan amonyum nitrattan çiftçi mahrum bırakılarak üretimden adeta uzaklaşması amaçlanıyordu. Geçtiğimiz gün Tarım ve Orman Bakanlığı, 81 il valiliğine gönderilen genelgeyle amonyum nitrat gübresinin tarımda kullanılmasının önünü açması dikkat çekici. Ortaya çıkan gübre kaosun süren savaşa bağlanma çabaları yaşanırken, Gübretaş’ın savaştan yıllar önce çöküşe geçtiği ise göz ardı edilmek istenirken, amonyum nitratın serbest bırakılması bazı koşullara bağlanırken, aynı şey 2026’da yasak konulurken de uygulanması mümkündü.
Gübretaş madenciliğe soyundu
Gübretaş, ‘Gübretaş Maden Yatırımları AŞ’yi kurarak, Bilecik’in Söğüt ilçesinde altın madenciliğine soyunurken, varlık nedeni olan çiftçinin gübre ihtiyacını karşılama sorumluluğu adeta yok edildi. Bu da yetmedi Gübretaş’ta çalışan işçiler de açlık sınırında bir yaşama mahkûm edilirken, kârlarına kâr katmayı sürdürdü. Gübretaş’ın yüksek fiyatla piyasalaştırdığı gübre üzerinden elde ettiği kârlar kurdukları altın madeni şirketine taşınırken, çiftçi kooperatifleri üzerinde çiftçinin sırtından elde edilen gelirler madenciliğe akarken, çiftçiler üretim dışına çekilmeye ve yoksulluğa mahkum edilmiş durumda.
Pankobirlik ve Termik santraler
Türkiye’nin dört bir yanındaki şeker pancarı üreticilerinin kurduğu kooperatiflerin birleştiği Pankobirlik ise hükümetin baskı ve talebiyle çiftçiye ihanet edip çiftçilerin birikimlerini termik santrallere aktarılmasına yol verildi. Birliğe bağlı Konya Şeker Soma ve Kangal’daki kamuya ait olan termik santrallerini satın aldı. Konya Şeker’e ‘satılan’ Soma Termik Santralinin bacalarında filtre dahi takılmaması dikkat çekerken, santrale el konulması gündemde. Konya Şeker’e adeta itelenmiş olan Kangal ve Soma termik santralleri Konya Şeker’i batırma noktasına taşımış durumda. Özellikle Soma Termik Santrali’nde işçi maaşlarının ödenememesi, bölgede Soma santralinin sıcak suyuyla ısıtılma sorunu yaşanırken, santral kömür madeni şirketlerine olan borç nedeniyle kömür alamaz duruma geldi.
Konya Şeker’e hüsran!
Geçtiğimiz hafta Ankara’da Soma santralinin çalışamaz hale gelmesinin ele alındığı toplantıda Konya Şeker’in enerji macerası hüsranla sonuçlandı. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum’un başkanlık ettiği toplantıda, Konya Şeker Başkanı Ramazan Erkoyuncu’nun talepleri reddedilirken; santralin gelir yönetimine el konuldu. Soma Termik Santrali için özel maden şirketinden alınan kömürün borcunun ödenmediği, ancak elde edilen elektrik gelirinin Kangal Termik Santrali’ne aktarıldığının tespit edilmesi dikkat çekti. Toplantıda alınan karara göre; 1 Mayıs’a kadar 3 ünitenin çalıştırılması kararlaştırılırken, Konya Şeker’in kasasına tek kuruş girmeyecek. Saatte 295 megavat üretimle elde edilecek günlük 23 milyon liralık gelire Enerji Bakanlığı el koyarken, TKİ’ye olan borcu faizlerle birlikte 24 milyar lirayı bulan santral satışa çıkarılacak.
Birlikler çiftçiye ihanet içinde
Türkiye’de çiftçileri en çok zorlayan girdi olan gübre fiyatları her geçen yıl aşırı yükselirken, gübre piyasası şirketlerin inisiyatifine terk edildi. Tarım birliklerinin enerji ve maden yatırımlarına yönelmesi, gelecek günlerde büyük bir gıda krizine girileceğine işaret ediyor. Pancar üreticisi kooperatiflerin kurduğu PankoBirlik iki adet termik santral satın alarak pancar üreticisine ihanet edip enerji üreticiliğine soyunurken yine çiftçinin alın teri çarçur ediliyordu. Türkiye Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği’nin yüzde 75.95’ine sahip olduğu Gübretaş’a bağlı, Maden Yatırımları AŞ’yi kurarak altın madeni işine girişmesi çöküşün habercisiydi. Kuruma ait arazilerde 3,5 milyon onsluk altın bulunduğu iddiasıyla giriştiği madencilik fiyaskoyla sürdürülmeye çalışılırken, ortakları olan çiftçilerin sırtından çiftçiyi ilgilendirmeyen üretim biçimlerine kayarak varlık nedenleri olan tarım üretimlerini destekleme pozisyonundan hızla uzaklaşmaya başlandı.
İktidarların arpalıkları
Kooperatiflerin temel amacı, üyesi bulunan çiftçilerin çıkarlarını korumak ve üretilen ürünlerin hak ettiği düzeyde değerlendirilmesini sağlamak ve çiftçiye gübre, tohum vd. girdilerde destek olmaktır. Ancak Tarım Kredi Kooperatifi gibi şirketleşmiş ve yönetenleri ile iktidarların arpalık alanı haline getirilmiş olan bu yapılar çiftçinin adeta kanını emen konuma gelmiş durumda. Devletin atamalar yaparak yönettiği kooperatif ve birlikler artık şirket statüsü verilerek çiftçiyi değil sermaye çıkarlarını koruyan özelliğe bürünmüştür. Siyasi iktidarların halk ve doğa düşmanı politikalarının hayata geçirildiği birer manivelaya dönüşen bu yapılar şirketlerin çıkarlarına bağlandı. Altın madeni veya termik santral işletmek kooperatiflerin asla işi olmaması gerekirken, üretimlerde çalışan işçilere de açlık sınırı altında bir ücret dayatılması ise kurumun bir sermaye yapısına dönüştürüldüğünü ortaya koymaktadır.
