İran’daki protestoların sadece ekonomik krizden kaynaklanmadığının altını çizen gazeteci Mehdi Dehdavi ve İrfan Geylanî, protestolarda köklü değişim talebinin ön plana çıktığını belirtti
İran’ın ekonomik kriz nedeniyle Tahran Çarşısı’nda 28 Aralık 2025’te esnaf eylemi olarak başlayan protestolar, 13’üncü gününde kitleselleşerek devam ediyor. Tüm ülkeye yayılan ve özgürlük ve demokrasi talebine dönüşün eylemler, İranlılarda değişim umudunu büyüttü.
Diasporada yaşayan Rojhilatlı aktivist Îrfan Geylanî, ve gazeteci Mehdi Dehdavi, İran’da yaşanan protestolara ilişkin değerlendirmelerde bulundu.
Protestoların sadece ekonomik krizle açıklanmayacağını belirten Îrfan Geylanî, şu ifadeleri kullandı:
“İran’daki son protestoların temel nedeni, uzun süredir toplumda biriken ve bir kıvılcım bekleyen sosyal ve ekonomik hoşnutsuzluğun patlamasıdır. Bu protestolar ne ani ne de ‘duygusal’ olarak ele alınabilir. Hükümete ve tüm yönetim sistemine olan kamu güveninin kademeli olarak aşınmasının sonucudur.”
‘Toplum ve devlet arasında uçurum derinleşiyor’
İnsanların yapısal reform yollarının tıkandığına inandığını ifade eden Îrfan Geylanî, şöyle konuştu:
“Seçimler, temsili kurumlar, devlet medyası ve hatta sınırlı sendika protestoları artık baskıyı hafifletme mekanizması olarak işlev görmüyor. Bu güçsüzlük duygusu, protestoları talep odaklı olmaktan çıkararak düzene karşı gelişen protestolar haline getiriyor. Bir diğer önemli faktör, toplum ile devlet arasındaki uçurumun derinleşmesidir. Hükümetin hem medyada hem de güvenlik müdahalelerinde kullandığı resmi dil, nüfusun büyük bir kısmı tarafından artık kabul edilmiyor. Hükümet, protestoları genellikle toplumsal bir krizin göstergesi olarak değil, güvenlik tehdidi olarak görüyor. Bu bakış açısı da protesto ve baskı döngüsünü daha da körüklüyor.”
Öte yandan kadınların da haklı taleplerini protestolarda yükselttiğini belirten Îrfan Geylanî, kadınların sadece ekonomik zorluklar için değil, kısıtlanan yaşamları için de sokağa çıktığını vurguladı. Kadınların bedenlerinin, yaşam tarzlarının ve kişisel özgürlüklerinin güvenlik kararlarına tabi tutularak müdahale alanı haline getirildiği söyleyen Îrfan Geylanî, “Sokaklara çıkmış kadınlar sadece protestocu değil, anlam taşıyıcılarıdır” dedi.
‘Fırtına öncesi sessizlik’
Protestoların başlangıcında hem halkın hem de rejim güçlerinin temkinli yaklaştığını ifade eden Îrfan Geylanî, ancak bunun “fırtına öncesi sessizlik” olduğunu belirtti.
Îrfan Geylanî devamında şunları söyledi:
“Hükümetin tepkisi, baskı, anlatı yönetimi ve sokak düzeyinde kontrolü birleştiren hibrit bir yaklaşım oldu. Sivil kıyafetli güçler ve Basij birlikleri stratejik olarak konuşlandırıldı, toplanmalar hızla dağıtıldı, tutuklamalar kitlesel değil hedefli oldu ve büyük ölçekli tırmanıştan kaçınıldı. Medya anlatıları protestoları geçici veya ekonomik nedenlere dayalı olarak çerçevelendirirken, internet kısıtlamaları ve gazeteciler üzerindeki baskı, birleşik bir kamuoyu anlatısının oluşmasını sınırladı. Genel olarak, devletin tepkisi önceki protesto dalgalarından edinilen deneyime dayanıyordu. Rejim güçlerinin birincil amacı, protestocuları yıpratmak, şehirlerarası koordinasyonu engellemek ve ülke çapında bir hareketin ortaya çıkmasını önlemekti. Ancak görünen o ki bunlar yeterli olmayacak. Protestoların daha fazla kente yayılması durumu değiştirecek ve rejimin hesapladığı gibi olmayacak.”
‘Köklü değişim isteniyor’
Ekonominin son derece kritik ve protestoların motivasyonunu oluşturduğunu dile getiren Mehdi Dehnavi, hükümetin ise bu koşulları iyileştirecek kapasitede olmadığını belirterek, Mehdi Dehnavi, “Artık insanlar yönetimin temellerinde köklü bir değişim talep ediyor” diye konuştu.
Kürtler ve Beluclar
Eylemlerde, Kürtlerin ve Belucların demokratik taleplerle önde yer aldığını, bunun nedeninin bu iki halkın İslam Cumhuriyeti’nden önce dahil sürekli yapısal ayrımcılığa maruz kalması olduğunu vurgulayan Mehdi Dehnavi, bundan dolayı rejim güçlerinin bu etnik kimliklerin yoğun yaşadığı Rojhilat ile Sistan ve Belucistan’daki eylemlere sert müdahalelerde bulunduğunu kaydetti. Mehdi Dehnavi, “Her iki halkın da bölgeleri yoğun biçimde güvenlikleştirilmiştir ve bu nedenle devletler protestoları bastırırken çok daha sert ve ölümcül yöntemlere başvurmuştur. Bastırmaların ardından gelen yargısız infazlar, tutuklamalar ve idamlar da İran’ın diğer bölgelerine kıyasla çok daha ağır olmuştur” diye belirtti.
‘Kürtler yalnız bırakıldı’
Saçları açık olduğu için rejim güçleri tarafından katledilen Jina Eminî için başlatılan “Jin, jiyan, azdî” eylemlerinde yalnız bırakılan 7 Kürt partisinin gelişmelerin yönünün netleşmesinden sonra ortak tutum belgesini açıkladığını hatırlatan Mehdi Dehnavi, şöyle konuştu:
“Çünkü ‘Jin, jiyan, azadî’ protestolarında neredeyse cephede yalnız bırakıldılar; bu kez merkez için yeniden kendilerini feda etmemeliydiler. Benim de dâhil olduğum pek çok çağrıda, Kürdistan’ın protestolara katılmaması, önce merkezin Kürdistan’ı yine bir top yemi ve kurban hâline getirmeyeceğinden emin olunması gerektiği dile getirildi. Ancak birkaç gün sonra, merkezdeki taleplerin niteliği daha netleştiğinde, Kürt partileri stratejik bir adım atarak yalnızca genel grev çağrısı yaptı. Bunun nedeni, Zagros hattındaki Kürt bölgelerinde protestoların İran’ın merkezine kıyasla çok daha sert biçimde bastırılmasıdır.”
İran’ın önünde iki seçenek
İran önünde eylemleri kanlı bir şekilde bastırma ya da demokratikleşme seçeneklerinin bulunduğunu ifade eden Mehdi Dehnavi, ülkenin geçmişteki protestoları bastırmada kullandığı vahşi baskı kapasitesini yitirdiğini belirterek, “Bunun bir nedeni, baskı aygıtlarının bile ağır ekonomik baskı altında olmasıdır. Ayrıca rejimin askeri güçleri, protestocuların dile getirdiği taleplerin kendi talepleriyle örtüştüğünü görmesi ve eskisi kadar göstericileri öldürmeye istekli olmamasıdır. Bu, baskı aygıtında bir çözülmenin işaretidir. Diğer bir neden ise 12 günlük savaşın sonuçları ve Trump’ın protestoculara açık desteği ile Ali Hamaney ve İran hükümetini göstericileri öldürmemeleri konusunda uyarmasıdır. Buna iki faktör daha eklenmektedir: İsrail’in İran’a karşı son derece başarılı bir 12 günlük askerî ve istihbarî savaş yürütmesinin ardından İran’daki durumu takıntılı biçimde izliyor olması, askerî-siyasi liderleri mutlak savunma pozisyonuna itmesidir. Ayrıca ABD’nin Karakas’taki özel operasyonu ve Venezuela devlet başkanının gece yarısı tutuklanması da başka bir neden.”
‘Çözüm federal sistem’
Ülkedeki çok etnikli ve dinli yapıya işaret ederek, sorunların sadece demokrasiyle çözülmeyeceğini belirten Mehdi Dehnavi, şöyle devam etti:
“İran çok uluslu bir ülkedir. Kâğıt üzerinde demokrasi İran’ı yönetmenin en iyi yoludur; ancak oradaki demokrasinin kendine özgü hassasiyetleri ve gereklilikleri vardır. Etnik grupların korunması, dillerinin, kültürlerinin ve geleneklerinin güvence altına alınması gerekir. Bunlar yalnızca çoğunluk oyuna dayalı bir demokrasiyle garanti edilemez. Bu gruplar azınlıktır ya da azınlık hâline getirilmiştir; dolayısıyla demokratik bir sistemde bile çoğunluğun talepleri onlara dayatılabilir. Bu nedenle yönetim biçimi son derece önemlidir ve ben şahsen parlamenter bir federal sistemin ülkenin her köşesinin haklarını güvence altına alabileceğine inanıyorum. Ancak şu aşamada hem rejim yanlısı hem de rejim karşıtı bazı siyasi gruplar federalizme şiddetle karşı çıkmakla kalmıyor, hatta demokratik bile olmayan bir siyasi sistem öneriyor. Bu nedenle en azından şimdilik İran’ın demokratikleşmesine dair net bir ufuk görünmüyor.”
Özerklik talebi
Rojhilat Kürtlerinin yıllardır savunduğu özerk yönetimde ısrar etmesi gerektiğini söyleyen Mehdi Dehnavi, şunları kaydettii:
“Kürtler açısından en rasyonel yol, İslam Cumhuriyeti’nden önce de talep ettikleri gibi, İran için demokrasi ve Kürdistan için özerklik ya da federalizmi savunmaya devam etmektir. İlam eyaletine Tahran’dan bir heyet gönderileceğine dair haberler var; ancak bunun son derece yüzeysel adımlar olduğu ve gerçek bir işlevinin bulunmadığı anlaşılmalıdır. Bunlar, insanların daha geniş çaplı bir değişim yaratma konusundaki zihniyetini etkilemeyecektir.”
Kaynak: MA
