Türkiye tarihinin en uzun ekonomik krizlerinden birini yaşıyor. 2015’ten itibaren bozulmaya başlayan göstergeler 2018 yılında bir kriz momentine girdi. 2018 ve 2023 seçimlerini telafi ve destek mekanizmalarıyla kazanan iktidar açısından, 2023 sonrası tam bir felaket eşiğine işaret ediyordu. Merkez Bankası Başkan Yardımcısı’nın enflasyon yüzde 200 olabilirdi minvalindeki açıklamasının gerçekleşeceği bir eşikti bu. Bu, aynı zamanda ödemeler dengesi krizinin ortaya çıkabileceği bir eşikti.
Bu eşikten çıkış arayışıyla Mehmet Şimşek Hazine ve Maliye Bakanı yapıldı. Şimşek, uluslararası sermaye gruplarıyla uyum içinde krizin maliyetini genele yayarak bir çıkış planı hazırlamıştı. Bu çıkış planının kesişimi ise siyasi iktidarın seçim takvimine denk geliyordu. Yani plana göre ekonomide toparlanma oldukça, seçim tarihi yaklaşıyor olacaktı ki, 2027 yılı sonbaharı ekonomideki beklentiler üzerinden dile getirilmeye başlanmıştı.
Bu kesişimsel planlama, 19 Mart İBB operasyonlarıyla sekteye uğradı. Fakat içerideki bir operasyon olduğu için siyasi ve toplumsal etkileri yönetilebilir haldeydi. İktisadi etkileri de zamanla telafi edilmeye çalışıldı. Fakat İran savaşı tüm bu hikâyede oyun değiştirici bir etki yarattı. Savaşın şu ana kadar Türkiye ekonomisinde yarattığı zarar ve savaşın geleceğine dair belirsizlik ekonomideki iyileşme ile sandık kurulması arasındaki ilişkiyi içeren kesişimsel planı şüpheli hale getirdi.
İran savaşı Türkiye için ekonomi, enerji, göç ve jeopolitik dinamikler başlıklarında gerilim dinamikleri ve olasılıkları ortaya çıkardı. Sadece iktisadi ve jeopolitik dinamikler ve olasılıklara baktığımızda bölgesel gelişmelerin Türkiye’nin iç siyasetindeki planları değiştirdiğini görebiliriz.
İran-İsrail/ABD savaşının ilk ayında Türkiye’de Merkez Bankası’nın kasasındaki elli ton altın ve yaklaşık elli milyar dolar eridi. Cari açık riski yükseldi. Yabancı para çıkışı hızlandı. Şirketler dolarizasyona başvurdu. Altın hesapları arttı ve ticari durgunluk baş gösterdi. Tahvil faizleri yükseldi. Ticari kredilerde faizler yükseldi. Yabancı para cinsinden krediye erişim zorlaştı. Yani Mehmet Şimşek’in bakanlık koltuğuna oturduğunda birçok sorun başlığı bugün için de güncel hale geldi.
İran savaşının derinleşmesiyle birlikte Türkiye’ye doğru göç sadece İran’la sınırlı kalmayacak, İran’a komşu Afganistan, Pakistan gibi ülkelerden göçü de tetikleyecektir. Hakeza İran savaşından ötürü enerji fiyatlarındaki bariz artış, net petrol-doğalgaz ithalatçısı olan Türkiye ekonomisini muazzam zorlayacaktır. İran savaşının herhangi bir olası sonucu jeopolitik dengelerini etkileyerek Türkiye için yeni risk alanları üretecektir. Misalen İran kazanırsa, bölgesel hegemonik güç olma iddiasına kavuşacak ve Türkiye’nin yeniden hizalanmasını dayatacaktır. İran’da rejim değişirse Batı yanlısı bir İran Türkiye’nin jeopolitik değerinin düşmesini getirecektir. İran kaybederse İsrail bölgesel hegemonik güç olma yolunda önemli bir rol kat edecek ve tehdit algılarının odağına Sünniliği alacaktır. Bu da Türkiye için yeni risk alanlarının ortaya çıkması demektir.
İran savaşının ürettiği iktisadi ve jeopolitik riskler, siyasi iktidarın Türkiye’nin iç siyasetindeki planlarını yeniden düzenlemesine neden oluyor. Siyasi iktidarın “ekonomideki düzelme” ile “sandığa gitme” arasında kurduğu hesap tutmayacak gibi görünüyor. Çünkü İran savaşı ve ürettiği risklerle Türkiye’nin doğrudan baş edebilme potansiyeli yok. Bu gerçeklik, siyasi iktidarı pes etmeye değil, içeride oyunu yeniden kurmaya götürüyor. İmamoğlu üzerinden kurulan “kimin rakip olamayacağı” müdahalesi yerini “ana muhalefeti komple itibarsızlaştırma ve dağıtma” müdahalesine bırakıyor. CHP’ye dönük son dönemdeki basıncı bu şekilde yorumlayabiliriz.
Bu durum, ağır aksak yürüyen Barış ve Demokratik Toplum Süreci’nin önüne yeni ve ivmelenmiş bir gerilim dinamiği çıkarır. Muhalefetin anti-demokratik ve hukuk dışı yollarla basınç altında tutulmasıyla barış sürecinin gereklilikleri arasındaki açı farkı derinleşecektir. Oysa, en azından Kürt Özgürlük Hareketi’nin penceresinden bakıldığında bu süreç barışı hedefliyor ama demokrasi ve hukukun tesis edilmesiyle.
İran savaşının etkilerinin iç siyasette oyunun yeniden kurulmasına neden olmasının neticesinde Barış ve Demokratik Toplum Süreci, doğrudan halel gelmese bile dolaylı olarak siyasi iktidarın demokrasi ve hukuka yaklaşımı üzerinden sınanacaktır. Canlı ve artan gerilim bu dinamiğin süreci olumsuz etkilememesi için siyasi iktidarın demokratik ve hukuki sınırları ihlal etmemesi, devletin demokratikleşmesine rıza göstermesi ve erki paylaşmayı kabul etmesi gerekiyor.
