ABD, İsrail ve İran savaşının tetiklediği petrol krizi küresel ekonomiyi tehdit ediyor. Ancak dünya, savaşları sonlandırmak yerine halkın cebinden çaldığı parayı silahlara yatırıyor. ABD 99 ülkeye silah satarken, Avrupa’nın silah ithalatı yüzde 210 arttı
ABD-İsrail-İran savaşı, Ortadoğu, Körfez ve Avrupa’daki enerji piyasalarını, ekonomileri ve halkın alım gücünü sarsmaya devam ediyor. 28 Şubat’ta başlayan savaşta karşılıklı olarak hedef alınan enerji alt yapıları, özellikle küresel ölçekte bir petrol krizinin ortaya çıkmasına neden oldu.
ABD ile İsrail’in İran’ın askeri, nükleer ve petrol tesislerini bombalaması; İran’ın da misilleme olarak ABD’nin Körfez ülkelerindeki üslerini, ardından Suudi Arabistan, Katar, Kuveyt ve Bahreyn’in enerji altyapılarını hedef alması, savaşın askeri boyutundan çok ekonomik boyutunu öne çıkardı.
Buna ek olarak İran’ın Hürmüz Boğazı’ndan geçişleri fiilen kısıtlaması, petrol tankerlerine yönelik saldırılar ve deniz trafiğinin durma noktasına gelmesi krizi daha da derinleştirdi. Çünkü dünyanın toplam petrol ve LNG (sıvılaştırılmış doğalgaz) ticaretinin yüzde 20’si Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor.
Petrol fiyatları ilk kez 100 doları aştı
Hürmüz Boğazı’nda yaşanan gerilim, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Irak, Kuveyt ve Katar gibi ülkelerin ihracatını büyük ölçüde aksattı. Alternatif rotalar yetersiz kalınca, küresel enerji arzında yüzde 20’ye yakın kayıp yaşandı.
Karşılıklı saldırılar petrol fiyatlarını da ciddi şekilde yükseltti. Savaş öncesi varil fiyatı 70-80 dolar bandında olan Brent ham petrol, kısa sürede 100 doları aşarak 110-120 dolar seviyelerine yaklaştı. Doğal gaz fiyatları da benzer şekilde etkilendi; Avrupa’da toptan gaz fiyatları yüzde 40-50 arttı.
Uzmanlar, boğazdan geçişlerin uzun süre aksaması durumunda petrol fiyatlarının 150 dolara kadar çıkabileceğini öngörüyor.
Avrupa ve Asya piyasaları
Petrol krizi, Avrupa ve dünya ekonomisine de ağır darbe vurdu. Örneğin, Katar’ın LNG ihracatının büyük kısmının kesintiye uğraması, Avrupa ve Asya pazarlarında sert dalgalanmalara yol açtı. Avrupa Birliği’nde (AB) enflasyon yeniden yüzde 5-8 seviyelerine tırmandı; Almanya ve Fransa gibi ülkelerde sanayi üretimi enerji maliyetleri nedeniyle kısıldı. ABD’de benzin fiyatları galon başına 3,30-3,40 dolara yükselirken, Avrupa’da litre başına 20-40 sent artış gösterdi.
Asya’da ise Çin ve Hindistan gibi büyük ithalatçılar, enerji faturalarının artmasıyla ticaret açıklarını büyüttü; Çin’in İran’dan petrol ithalatı büyük ölçüde kesildi. Küresel büyüme tahminleri aşağı çekildi. Uluslararası Para Fonu (IMF) ve benzeri kurumlar, savaşın uzaması halinde dünya ekonomisinin yüzde 1–2 daralabileceğini belirtiyor. Tedarik zincirleri bozuldu, havayolu şirketleri yakıt maliyetlerinde yüzde 40–50 artış yaşadı ve bilet fiyatları yükseldi.
Körfez ülkeleri tedirgin
Savaşı Körfez ülkelerine yayarak bölgeselleştirmeye odaklanan İran, Suudi Arabistan’daki Saudi Aramco’nun en büyük yerli rafinerisi olan Ras Tanura’yı İHA ile bombaladı. Bu saldırı, üretimin durmasına ve petrol fiyatlarının ikiye katlanmasına neden oldu. Aramco, 270 milyar varilin üzerindeki kanıtlanmış ham petrol rezerviyle dünyadaki en büyük rezervlere sahip şirket olup, küresel petrol arzının yaklaşık yüzde 10’unu tek başına üretiyor.
Irak’ta ise Rumeyla ve West Qurna petrol sahalarına düzenlenen saldırılar, ülkedeki üretimi yaklaşık yüzde 70 oranında düşürdü. Katar’da, LNG üretiminin yaklaşık yüzde 20’sini karşılayan Ras Laffan tesislerinin hedef alınması, Avrupa’da doğal gaz fiyatlarının yüzde 40 oranında yükselmesine zemin hazırladı. Öte yandan İsrail’in Tahran ve Alborz bölgelerindeki petrol sahalarına saldırması, İran’da yakıt dağıtımını aksattı.
Halkın cebinden çalıyorlar
Savaş piyasaları alt üst olurken, savaşın getirdiği maliyet, silaha yapılan yatırım ve halkın sırtına bindirilen yük, krizin en görünmek istenmeyen boyutunu oluşturuyor. Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü’nün (SIPRI) yayımladığı yeni küresel silah transferleri raporuna göre, 2021-2025 yılları arasında yapılan silah ihracatı, 2016-2020 dönemine kıyasla yüzde 9,2 arttı.
En büyük müşteri Suudi Arabistan
28 Şubat’ta başlayan savaşın taraflarından ABD, 2021-2025 döneminde uluslararası silah satışının yüzde 42’sini tek başına gerçekleştirdi; yani 99 ülkeye silah sattı. Rapora göre, ABD’nin son yirmi yılda ilk kez silah satışlarının en büyük kısmını Ortadoğu yerine Avrupa’ya yapması dikkat çeken bir unsur oldu. ABD’nin en büyük müşterisi ise Suudi Arabistan olarak kaydedildi.
Bir ayda 92 bin kişi işsiz kaldı
ABD Başkanı Donald Trump, Hürmüz Boğazı üzerinden İran’a yüklenirken, çıkış yolu bulmak için Rus ham petrolü üzerindeki yaptırımları kaldıracağı sinyalini verdi. Ancak halk, büyük bir yoksulluğa doğru itiliyor. Ülkede bir galon benzinin ortalama fiyatı şu anda 3,48 dolar; bu, bir hafta öncesine göre 48 sentlik bir artış anlamına geliyor. Oysa Trump, Amerikalılara fiyatların düşük kalacağını ve benzinin ucuz olacağını vaat etmişti.
Buna ek olarak, geçtiğimiz cuma günü (6 Mart) ABD Çalışma İstatistikleri Bürosu, ülkede şubat ayında 92 bin kişinin işini kaybettiğini açıkladı. İşsizlik oranı yüzde 4,4’e yükseldi ve işgücüne katılım oranı yüzde 62 ile Aralık 2021’den bu yana en düşük seviyeye indi. Alım gücü ve hayat pahalılığı kaygıları, halkın en büyük sorunlarından biri olarak öne çıkıyor. Üstelik, İran’la savaşı istemeyenlerin sayısı da giderek artıyor.
Silaha sınırsız harcama
İsrail’in silah satışı, bir önceki beş yıllık döneme göre yüzde 56 arttı. En fazla silah sattığı ülkeler, yüzde 29’luk payla Hindistan, yüzde 21’lik payla Almanya ve yüzde 7,8’lik payla ABD oldu. Aynı dönemde İsrail’in silah ithalatı ise yüzde 12 yükseldi. Dünyadaki en büyük silah ithalatçıları listesinde 14’üncü sırada yer alan İsrail, ithal ettiği silahların yüzde 68’ini ABD’den aldı. İsrail’in silah ithalatında ABD’yi yüzde 31’lik payla Almanya izledi.
Öte yandan İran, halkın büyük ekonomik krizle mücadele etmesine ve Aralık 2025’te başlayan büyük ekonomik protestolara rağmen, silah satan ülkeler arasında 25’inci sırada yer aldı. Rejim, ekonomik krizi çözmek ve halkın taleplerini yerine getirmek yerine savaşa ve nükleer silaha milyarlarca dolar harcıyor.
66 yıl sonra en büyük alım
Bugün ekonomik krizle boğuşan ve Uluslararası Enerji Ajansı’ndan acil petrol rezervlerinin serbest bırakılmasını, Rus petrolü üzerindeki yaptırımların kaldırılmasını talep eden Avrupa ülkelerinde durum farklı değil. Halkın cebinden aldığı parayı yüzde 210’luk artışla silah alımına yatıran Avrupa, küresel silah ithalatındaki payını yüzde 33’e yükseltti. Böylece Avrupa, 1960’lardan bu yana ilk kez dünyadaki toplam silah ithalatında en büyük paya sahip bölge oldu.
En fazla silah satın alan ülke ise Ukrayna oldu. Ukrayna’nın dünyadaki toplam silah ithalatındaki payı, 2016-2020 döneminde yüzde 0,1 iken, 2021-2025 döneminde yüzde 9,7’ye yükseldi. Ukrayna’yı Hindistan, Suudi Arabistan, Katar ve Pakistan izlerken, ilk 5 ülke toplam silah alımının yüzde 35’ini gerçekleştirdi.
Dünyanın en büyük silah ihracatçıları listesinde ABD, Fransa ve Rusya’nın ardından dördüncü sırada yer alan Almanya, toplam silah ihracatının yüzde 5,7’sini gerçekleştirdi. Almanya’nın silah ihracatı, 2016-2020 dönemine göre yüzde 15 artarken, en büyük alıcılar yüzde 41’lik payla Avrupa ülkeleri ve yüzde 33’lük payla Ortadoğu ülkeleri oldu. İşsizliğin son yıllarda tavan yaptığı Almanya’da, silah satışının yüzde 24’ü Ukrayna’ya “askeri yardım” adı altında yapıldı. Ülkede işsiz sayısı şubat ayında bir önceki aya göre 3,07 milyona yükseldi.
Kaynak: ANF
