Kürt entelektüel dünyası büyük bir değerini kaybetti.
Kürt edebiyatı, dili ve tarih bilinci üzerine ömür vakfetmiş bir çınar olan Mehmet Emin Bozarslan’ın gidişi, sadece bir yazar, dilbilimcinin kaybı değil; bir hafıza odağının sessizliğe bürünmesidir.
Bazı insanlar vardır; yaşadıkları çağa sadece tanıklık etmezler, o çağın eksik bıraktığı taşları yerine koymak için bir ömür harcarlar. Kaybettiğimiz dilbilimci, yazar ve araştırmacı Mehmet Emin Bozarslan, tam da böyle bir figürdü. Kürt dili ve edebiyatının yasaklarla, unutulmuşluklarla ve engellerle dolu tarihinde bir dilin muhafızı gibi bir akademi gibi çalıştı.
Bozarslan denilince akla gelen ilk şey, sarsılmaz bir dil bilinci oluşu gelir. 1960’lı yıllardan bu yana, Kürtçenin sadece bir konuşma dili değil, bir edebiyat ve bilim dili olduğunu kanıtlamak için ter döktü. Onun en büyük mirası, şüphesiz ki Kürt edebiyatının “anayasası” sayılan Ehmedê Xanî’nin ölümsüz eseri Mem û Zîn’i gün yüzüne çıkarması ve modern Kürtçe ile Türkçeye kazandırmasıydı. Bu hamle, sadece edebi bir çeviri değil; bir kimliğin estetik ve tarihsel derinliğini topluma hatırlatan politik bir duruştu.
Bozarslan’ın hayatı, entelektüelin kaderi olan o zorlu sürgün yoldan geçti: Türkiye’deki siyasi baskılar nedeniyle ömrünün büyük bir kısmını İsveç’te geçirmek zorunda kaldı. Ancak o, Avrupa’nın konforunda kabuğuna çekilmek yerine, sürgünü bir üretim okuluna dönüştürdü. Kürtçe klasikleri modern okurla buluşturdu.
Onun çalışmalarında dikkati çeken en önemli unsur, titizlikti. O, bir halkın masallarını toplarken de, dini metinleri incelerken de bir bilim insanı titizliğiyle hareket etti. Onun için dil, sadece bir iletişim aracı değil, bir halkın dünyayı algılama biçimiydi. Bu yüzden Kürtçenin yasak olduğu dönemlerde, o sessizce sözlükler hazırlıyor, gramer kurallarını kâğıda döküyordu.
***
Medreseden modern aydınlanmaya uzanan bir serüvendi onun yaşamı.1934 yılında Diyarbakır’ın Lice ilçesinde doğan Bozarslan, geleneksel medrese eğitimiyle yetişti. Türkçeyi ve okuma-yazmayı kendi çabasıyla öğrenen Bozarslan, dışarıdan sınavlara girerek 1956 yılında müftü oldu.
Ancak Kürt kimliği, dili ve toplumsal sorunlar üzerine kaleme aldığı eleştirel eserler nedeniyle devlet bürokrasisiyle çatıştı ve müftülük görevinden iki kez uzaklaştırıldı.
Bozarslan, 1968 yılında yayımladığı Kürtçe Alfabe ile modern Türkiye tarihinde bir ilke imza attı. Ancak bu eser yayımlandığı gün toplatıldı ve Bozarslan bölücülük suçlamasıyla hapse atıldı.
1971 muhtırasının ardından askeri rejim tarafından tekrar tutuklanan ve 1974’e kadar cezaevinde kalan yazar, üzerindeki baskıların artması üzerine 1979 yılında İsveç’e iltica etmek zorunda kaldı.
***
Mehmet Emin Bozarslan, sürgünde kurduğu Deng Yayınevi aracılığıyla Kürt edebiyatının temel taşlarını modern harflere aktararak yok olmaktan kurtardı.
Arkasında 50’den fazla eser bırakan Bozarslan’ın çalışmalarından öne çıkanlar arasında şu eserleri sayılabilir.
Türkiye’de Latin harfleriyle basılan ilk Kürtçe alfabe (1968) -Kürtçe-Türkçe Sözlük (1978)-Doğu’nun Sorunları (1966): Bölgenin ekonomik ve sosyal yapısını istatistiklerle ele alan tarihi belge.-İslamiyet Açısından Şeyhlik-Ağalık (1964): Dinsel ve feodal yapıların eleştirisi.-Hilafet ve Ümmetçilik Sorunu (1967).-Mem û Zîn: Ahmed-i Hani’nin dev eserini Türkçeye çevirerek geniş kitlelerle buluşturdu (1968).-Şerefname, Şeref Han’ın Kürt tarihini anlatan eserinin çevirisi.-Jîn Dergisi ve Kurdistan Gazetesi: Osmanlı döneminde yayımlanan ilk Kürtçe yayın organlarını Arap harflerinden Latin harflerine aktararak 5 cilt halinde yayımladı.-Mervani Kürtleri Tarihi (İbnü’l-Ezrak’tan çeviri).-Çocuk Edebiyatı ve Kürt Folkloru (Masallar-Fıkralar):
***
Mehmet Emin Bozarslan fiziksel olarak aramızdan ayrılmış olabilir, ancak geriye bıraktığı onlarca ciltlik devasa külliyat, Kürt çalışmalarının temel taşı olmaya devam edecek. O, bir dili yaşatmanın yolunun sadece onu savunmaktan değil, aynı zamanda o dille yazmaktan ve üretmekten geçtiğini sonraki kuşaklara gösterdi.
Emeğine saygıyla.
