29 Ocak’ta yapılan anlaşma halen tam olarak sahaya yansımadı

Özerk Yönetim ile Şam arasında 29 Ocak’ta yapılan anlaşma halen tam olarak sahaya yansımadı. Gazeteci Doğan Cihan son durumu anlattı

Demokratik Suriye Güçleri (DSG) ile Suriye Geçici Hükümeti arasında 29 Ocak’ta yapılan anlaşmayla Kuzey ve Doğu Suriye’de entegrasyon süreci resmen başladı. Ancak üzerinden geçen 35 güne rağmen sahada atılan adımlar sınırlı kalırken, bazı önemli maddelerin uygulanmaması dikkat çekiyor.

Gazeteci Doğan Cihan, Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi ile Suriye Geçici Hükümeti arasında devam eden entegrasyon sürecinde atılan ve atılmayan adımlara ilişkin konuştu.

• 29 Ocak’ta QSD ile Şam arasında imzalanan anlaşmanın ardından sahada hangi somut adımlar atıldı?

QSD ile Suriye Geçici Hükümeti arasında 29 Ocak’ta imzalanan anlaşma 30 Ocak’ta kamuoyuna duyuruldu ve 2 Şubat itibarıyla sahada uygulanmaya başlanacağı açıklandı. Anlaşma, QSD Basın Merkezi ile Suriye Enformasyon Bakanlığı tarafından eş zamanlı olarak ilan edildi. Suriye Geçici Hükümeti’nin süreci ağırdan alan ve zaman zaman olumsuz yaklaşan tutumuna rağmen sahada bazı somut adımlar atıldı. Anlaşmanın ardından ilk koordinasyon toplantıları Hesekê ve Qamişlo’da basına kapalı şekilde gerçekleştirildi. Şam tarafından Hesekê güvenliğinden sorumlu olarak görevlendirilen Marwan El Eli ile Kuzey ve Doğu Suriye İç Güvenlik Güçleri komutanları bir araya geldi. Toplantıya Cizîr İç Güvenlik Güçleri Komutanı Siyamend Efrin (Mahmud Halil Ali) de katıldı. Efrin’in Hesekê Güvenlik Müdürü Marwan El Eli’nin yardımcılığına getirildiği bildirildi ancak bu görevlendirmeye ilişkin resmi kararname henüz yayımlanmadı. 2 Şubat’ta Dera Valiliği’ne bağlı Genel Güvenlik Güçleri’nden oluşan bir konvoy, Marwan El Eli komutasında Hesekê’ye ulaştı. 3 Şubat’ta ise aynı güçlerden bir grup Qamişlo’ya sevk edildi. Bu birlikler, Suriye İçişleri Bakanlığı Sözcüsü Nuri el Baba’nın eşliğinde ve Rojava İç Güvenlik Güçleri’nin koordinasyonunda güvenlik noktalarına yerleştirildi.

• İdari entegrasyon sürecinde hangi somut adımlar atıldı?

DSG’nin önerisiyle Nûredîn Îsa Ehmed Hesekê Valisi olarak atandı ve kentte göreve başladı. Bu adım, Cizîr Bölgesi’nde idari entegrasyon sürecinin de başlangıcı oldu. İlk aşamada sağlık alanında entegrasyon süreci başlatıldı. Özerk Yönetim Sağlık Dairesi’ne bağlı kurum ve personelin Suriye Sağlık Bakanlığı’na entegrasyonu için üç kişilik bir komite kuruldu. Komite başkanlığına Suriye Sağlık Bakanlığı yetkilisi Dr. Xalid El Xalid getirildi; Özerk Yönetim Sağlık Dairesi eş başkanları Dr. Memo Xelîl Mihemed ve Dr. Meryem Ebdurehîm Ehmed ise komite üyeleri olarak görevlendirildi.

• Altyapı ve ekonomik alanlarda hangi adımlar atıldı?

Qamişlo Havalimanı’nın yeniden faaliyete geçmesi için Suriye Sivil Havacılık Müdürlüğü’nden teknik bir heyet bölgeye gelerek incelemelerde bulundu. Teknik çalışmaların tamamlanmasının ardından uçuşların yeniden başlaması planlanıyor. DSG kontrolündeki Rimelan Petrol Sahaları için de Şam hükümeti ve Özerk Yönetim yetkililerinin katıldığı bir toplantı gerçekleştirildi. Toplantıda petrol sahalarının işletilmesi ve teknik iyileştirmelere yönelik çalışmaların sürdürülmesi konusunda mutabakata varıldı.

• Askeri entegrasyon kapsamında hangi adımlar atıldı?

6 Şubat’ta Hesekê’de askeri entegrasyon gündemiyle önemli bir toplantı yapıldı. DSG Genel Komutanlığı üyesi Çiya Kobanî ile Suriye Savunma Bakanlığı Operasyonlar Odası heyeti, DSG güçlerinin Savunma Bakanlığı bünyesine entegrasyonu, kurulacak tugayların konuşlanması ve Suriye ordusunun geri çekilme sürecini ele aldı. 11 Şubat itibarıyla anlaşmada yer alan “güçlerin ateş hattından çekilmesi” maddesi kapsamında Hesekê’den Dêrik’e kadar olan bölgede DSG, YPG ve YPJ güçleri bazı temas hatlarından çekilerek alanlarını Rojava İç Güvenlik Güçleri’ne (Asayiş) devretti. Şam hükümetine bağlı bazı güçler de kimi bölgelerde Hesekê Muhafaza sınırlarının dışına çekildi ya da yerlerini Genel Güvenlik Güçleri’ne bıraktı. Ancak bazı noktalarda geri çekilmenin henüz tamamlanmadı. Bu süreçte Hesekê–Rakka, Hesekê–Şeddade ve Hesekê–Til Barak yolları ulaşıma açıldı. Rojava İç Güvenlik Güçleri ile Suriye İçişleri Bakanlığı’na bağlı Genel Güvenlik Güçleri bu güzergâhlarda ortak kontrol noktaları kurmaya başladı. Bu adımla, hem sivil hareketliliğini kolaylaştırmayı hem de ticaret ve ulaşımın güvenli şekilde yeniden başlaması hedefleniyor.

• Uzun süredir kuşatma altında olan Kobanê ile ilgili hangi adımlar atıldı?

Kobanê süreci ise diğer bölgelerden ayrı ele alındı. Kent üzerindeki kuşatma büyük ölçüde devam etse de bazı sınırlı adımlar atıldı. Halep Genel Güvenlik Güçleri ile Kobanê İç Güvenlik Güçleri arasında entegrasyon ve kuşatmanın kaldırılması gündemiyle hem Halep’te hem de Kobanê’de bir dizi toplantı yapıldı. Bu görüşmeler sonucunda Kobanê’nin Şêxler nahiyesinde 8 kontrol noktası ve bir güvenlik merkezi kuruldu. Çelebiye nahiyesine bağlı Xirûz, Nur Eli ve Xirab İşkê köyleri ile Çelebiye kavşağında toplam 6 ortak güvenlik noktası oluşturuldu. Ayrıca Savunma Bakanlığı’na bağlı silahlı grupların işgal ettiği Kobanê kırsalındaki 74 köyden çekilmesi, sahada atılan en önemli somut adımlardan biri. Genel olarak süreçte belirli güvenlik, idari ve teknik adımlar atılmış olsa da entegrasyon sürecinin, Suriye Geçici Hükümeti’nin ağırdan alan yaklaşımı nedeniyle henüz tamamlanmadı.

• Anlaşma kapsamında atılması gereken ancak henüz hayata geçirilmeyen adımlar hangileri? Bu adımların gecikme nedenleri nelerdir?

29 Ocak anlaşmasının ardından sahada bazı adımlar atılmış olsa da, anlaşmada yer alan birçok başlık henüz uygulanmış değil. Sürecin ağır ilerlemesinin temel nedeni Suriye Geçici Hükümeti’nin süreci geciktiren ve zaman zaman anlaşma dışında sergilediği tutumdan kaynaklanıyor. Özellikle Kobanê ve Cizîr Bölgesi’nin ayrı ele alınması, sürecin en tartışmalı başlıklarından biri oldu. Geçici hükümetin Kobanê’yi bir baskı aracı olarak kullandığı değerlendirmeleri yapılırken, DSG ve Özerk Yönetim temsilcileri anlaşmaya bağlı kalacaklarını defalarca açıkladı ve sahada buna uygun adımlar attı. Suriye Geçici Hükümeti’nin, iktidara gelmesinden bu yana azınlıkların siyasi ve askeri varlığını kabul etmeyen bir yaklaşım sergilediği ve özellikle Kürt siyasi ve askeri kurumlarını tanımaya yanaşmadığı yönünde eleştiriler dile getiriliyor. Buna karşın Kürtlerin son 14 yılda bölgede kurduğu siyasi ve askeri yapı ile DAİŞ’e karşı yürütülen mücadele, uluslararası alanda Kürtlerin sahadaki rolünü açık biçimde ortaya koymuş durumda.

• Entegrasyon süreci neden yavaş ilerliyor?

Özellikle Türkiye’ye yakın Suriye Milli Ordusu (SMO) gruplarının anlaşmaya itiraz ettiği ve bu nedenle masada uzlaşılan bazı maddelerin sahada uygulanmasının geciktiği ifade ediliyor. Suriye’de çok sayıda aktör ve dış etkinin bulunması da sürecin karmaşık ilerlemesine yol açıyor. Türkiye’nin anlaşmaya yönelik çekinceleri ve zaman zaman anlaşma dışı taleplerin gündeme gelmesi de sürecin tıkanmasına veya ağır ilerlemesine neden olan faktörler arasında gösteriliyor.

• Anlaşmada yer alan, ancak şu ana kadar uygulanmayan maddeler nelerdir? 

1. Anlaşmada, DSG tarafından bir ismin Savunma Bakanlığı bünyesinde görevlendirilmesi konusunda uzlaşmaya varılmıştı. Bu kapsamda DSG, Genel Komutanlık Üyesi Çiya Kobanê’yi aday gösterdi. Çiya Kobanê, Şam’da Savunma Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı ile hem basına yansıyan hem de yansımayan birçok görüşme gerçekleştirdi. Ancak henüz resmi atama yapılmadı. Kaynaklar, bu gecikmede Türkiye’nin itirazlarının etkili olabileceğini belirtiyor. Atamanın yapılmaması askeri entegrasyon sürecinin başlamasını da geciktiriyor.
2. En tartışmalı başlıklardan biri de Kadın Savunma Birlikleri’nin (YPJ) statüsü. İlk görüşmelerde YPJ güçlerinin kurulacak yeni askeri yapı içinde tabur düzeyinde yer almasına prensipte onay verilmiş, daha sonra bu yaklaşım değişti. Bu nedenle YPJ’nin statüsü hâlâ çözüm bekleyen temel başlıklardan biri olarak gündemde bulunuyor.
3. Suriye Geçici Cumhurbaşkanı Ahmed el Şara’nın ilan ettiği genel affa DSG, kontrol ettiği bölgelerdeki tutukluları serbest bırakarak karşılık verdi. Ancak geçici hükümetin Halep, Der Hafir, Tabka, Rakka ve Deyrizor bölgelerinde son dönemde esir aldığı kişileri henüz serbest bırakmadı. Bu durumun da sürecin nasıl zamana yayıldığını gösteriyor. Sürekli bugün yarın denilerek, süreç bilinçli bir şekilde uzatılıyor.
4. Anlaşmada yer alan “güçlerin ateş hatlarından çekilmesi” maddesi de tam olarak uygulanmış değil. Özellikle Kobanê’de çekilme gerçekleşmediği gibi kent üzerindeki kuşatma ve ambargo da devam ediyor. Bunun dışında Til Koçer, Til Hemis, Til Barak ve Kizwan Dağı bölgelerinde de taraflar arasında henüz tam bir uzlaşı sağlanmış değil. Geçici hükümetin bazı bölgelerde anlaşma dışında kalıcı olmak istediği belirtiliyor.
5. Anlaşmanın uygulanması süreci sahada ilerlese de siyasi ve askeri başlıklardaki anlaşmazlıklar nedeniyle birçok madde henüz tamamlanmış değil ve müzakereler devam ediyor.

• Anlaşmanın bugüne kadar sahaya yansımaları nasıl oldu? Özellikle sivillerin yaşamı açısından güvenlik, göç, özsavunma ve yerel yönetimler bağlamında ne tür sonuçlar ortaya çıktı?

29 Ocak anlaşmasının üzerinden yaklaşık bir ay geçmiş olmasına rağmen, Suriye Geçici Hükümeti’nin süreci ağırdan alan yaklaşımı nedeniyle anlaşmanın toplumsal düzeyde somut sonuçlar doğurduğunu söylemek henüz mümkün değil. Sivilleri doğrudan ilgilendiren sınır kapıları, ana yollar, havalimanı ve idari kurumlar gibi alanlarda beklenen açılışlar gerçekleşmediği için günlük yaşamda belirgin bir değişim yaşanmadı.

• Anlaşmanın en önemli maddelerinden biri olan yerinden edilenlerin geri dönüşüne ilişkindi. Bu noktada herhangi bir adım atıldı mı? 

Anlaşmada, göç edenlerin güvenli dönüşü için gerekli düzenleme ve mekanizmaların oluşturulması kararlaştırılmıştı. Ancak bu konuda henüz somut bir ilerleme sağlanmış değil. Özellikle Efrîn, Girê Spî ve Serêkaniyê’den göç etmek zorunda kalan binlerce kişi hala Cizîr Bölgesi’ndeki kamplarda, okul ve camilerde zor koşullar altında yaşamını sürdürüyor. Efrîn için bazı hazırlık adımları atıldı. Rojava İç Güvenlik Güçleri ile Suriye İçişleri Bakanlığı’na bağlı Genel Güvenlik Güçleri arasında Efrîn’de ortak koordinasyon toplantısı yapıldı. Ancak güvenli geri dönüş için gerekli koşulların henüz oluşturulmadığı ifade ediliyor. Göçmenlerin dönüşü açısından çözülmesi gereken birçok sorun bulunuyor. Efrîn’de çok sayıda evin talan edildiği, mal ve mülklere el konulduğu belirtilirken, geri dönen insanların nerede yaşayacağı, geçimlerini nasıl sağlayacağı ve el konulan mülklerini nasıl geri alacağı gibi temel sorular henüz yanıt bulmuş değil. Bu sorunların çözümü için anlaşma kapsamında bir komite kurulması planlanmıştı ancak bu komite henüz oluşturulmadı.

• Geri dönüşün yapılacağı kentlerde halkın güvenliği ilk aşamada nasıl sağlanacak?

Anlaşmaya göre, geri dönüşlerin sağlanacağı bölgelerde güvenliğin büyük ölçüde yerel halktan oluşturulacak asayiş birimleri tarafından sağlanması öngörülüyor. Ancak bu yönde de henüz somut bir adım atılmış değil. Bu durum, geri dönüşlerin önündeki en önemli engellerden biri olarak değerlendiriliyor. Girê Spî ve Serêkaniyê’de Türkiye ve ona bağlı silahlı grupların varlığı devam ediyor. Suriye Geçici Hükümeti, bu iki kentte doğrudan kontrol sağlayamadıklarını ve bu nedenle sürecin ilerlemesinin beklemede olduğunu ifade ediyor. Bu koşullar altında söz konusu kentler için kısa vadede somut bir adım atılması zor görünüyor. Anlaşma çerçevesinde sivillerin yaşamını doğrudan etkileyen güvenlik, geri dönüş ve yerel yönetim alanlarında henüz somut ve kapsamlı bir değişim ortaya çıkmış değil. Sürecin ilerlemesi için hem güvenlik hem de idari mekanizmaların hayata geçirilmesine ihtiyaç duyuluyor.

• Özerk Yönetim temsilcilerinin Avrupa’da yürüttüğü diplomatik temasların, Özerk Yönetim açısından yansımaları nasıl oldu?

Özerk Yönetim temsilcilerinin Avrupa’da yürüttüğü diplomatik temaslar, özellikle Münih Güvenlik Konferansı ile birlikte yeni bir aşamaya girdi. Rojava temsilcilerinin ilk kez bu düzeyde uluslararası bir platformda yer alması, yaklaşık 14 yıllık siyasi ve askeri mücadelenin bir sonucu oluyor. Bu gelişme, Rojava’da hem siyasi çevrelerde hem de toplumda önemli bir moral kaynağı oldu. Sahada savaş, siyaset ve yönetim alanlarında sorumluluk üstlenen aktörlerin, kendi toplumlarının görüşlerini uluslararası muhataplara doğrudan aktarma imkânı bulması önemli bir eşiktir. Daha önce Özerk Yönetim çoğunlukla aracı aktörler üzerinden uluslararası alana ulaşmaya çalışırken, Münih Güvenlik Konferansı ile birlikte bu durum kısmen aşılmış oldu. Bu diplomatik temasların sahaya da dolaylı etkileri oldu. Özerk Yönetim temsilcileri hem sahadaki gelişmeleri hem de Şam ile yapılan anlaşmanın nasıl ele alındığını uluslararası aktörlere doğrudan aktarma imkânı buldu. ABD ve Fransa ile yapılan görüşmelerde anlaşmanın uygulanmasına dair atılan adımlar anlatılırken, özellikle Kobanê’deki durum ayrıntılı biçimde paylaşıldı. Bu temasların ardından Birleşmiş Milletler’in ilk kez Şam dışında bir aktörü muhatap alarak Kobanê’de Özerk Yönetim temsilcileriyle görüşmesi dikkat çekici bir gelişme olarak öne çıktı. Bunun sonucunda sınırlı da olsa bazı yardım konvoylarının bölgeye ulaşması sağlandı. Suriye Geçici Hükümeti’nin anlaşmayı ağırdan alma veya zayıflatma yönündeki eğilimlerine rağmen, uluslararası diplomatik temasların belirli ölçüde baskı oluşturduğu ve anlaşmanın tamamen bozulmasının önüne geçtiğini söylemek mümkün.

Haber: Melik Varol \ MA