Amerikalı tarihçi Robert Olson’un İngiliz arşivlerinde TBMM’nin Kürtlere özerklik vermeyi kararlaştırdığını gösteren bir belge bulmuş ve bunu Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said İsyanı kitabında yayımlamıştı. Buna dair 18 madde ve detaylarını geçen yıl yazmıştım. (1922 ve infaz düzenlemesi, 2 Haziran 2025- Ö.Amed) TBMM ısrarla bunları reddediyor. Ki reddetmesi zaten tek başına gerçek olduğuna delalettir.
Bu yazıda 10 Şubat 1922’deki 18 maddelik muhtariyeti destekleyen başka bir meseleyi konu etmek istiyorum. Bu da aynı dönemde Yunan arşivlerine geçmiş kayıtlar.
Dr. Murat Issı’nın (Panteion Üniversitesi, Atina) Yunanistan Dışişleri Bakanlığı Diplomatik ve Askeri Arşivi’nde (Y.D.I.A.) yaptığı ve Kürt Tarihi dergisinde, 2013 yılında, yayımladığı çalışmalarla daha somutluk kazanıyor. Issı’nın ortaya çıkardığı Yunan belgeleri, 1921-1922 yıllarında Ankara Hükümeti’nin Kürtlerle masaya oturduğunu, çok detaylı bir “Kürdistan Özerkliği” taslağı hazırladığını ve bu vaatleri stratejik bir hamle olarak kullandığını tüm çıplaklığıyla gözler önüne seriyor. (Meraklısı Kürt Tarihi dergisinin 6.sayısındaki belgelere de bakabilir)
Bilindiği üzere 1919-1923 yılları arasındaki dönemde, Ankara Yunanistan ile de savaş halinde. Bundan ötürü Yunanlar Ankara’nın her adımını, özellikle de Kürtlerle olan ilişkilerini saniye saniye takip edip Atina’ya raporluyor. Mustafa Kemal öncülüğündeki Anadolu Hareketi ivme kazanırken, Kürtler de yaşanan bu büyük siyasi türbülansa seyirci kalmamıştır. O yıllarda, bugünkü Doğu Kürdistan (Sinê merkezli) ve Güney Kürdistan (Silêmanî merkezli) bölgeleriyle paralel hareket eden, askeri komutanlığını Yamulkizâde Mustafa Paşa’nın üstlendiği ve Pêşketin dergisi etrafında şekillenen silahlı ve örgütlü bir Kürt milliyetçi hareketi mevcut. Hikâye de biraz buradan gidiyor. Kürtlerin, haklarını güvence altına almak için silahlı bir baskı unsuru oluşturması, Ankara’yı onlarla diyalog kurmaya ve tavizler vermeye mecbur bırakmıştı.
Yunan arşivlerinde yer alan 5 Ekim 1921 tarihli “Kürtlerin Ankara Hükümeti’ne Telgrafla Sundukları Talepleri Belirten Belge”, Kürtlerin özerklik taleplerini nasıl resmi kayıtlara geçirdiğinin ilk kanıtı gibi. Kürt güçleri, Kemalistlerin Yunan cephesindeki zor durumundan faydalanarak Ankara’ya beş maddelik net bir ültimatom sunmuştur. Bu talepler 5 maddedir ve şöyledir:
1-Kürt nüfusunun çoğunlukta olduğu Doğu Türkiye bölgelerinde hemen ve tam bir İdari Özerkliğin tanınması.
2- Ankara Hükümeti’nin, Özerk Kürdistan’a ve kurumlarına karışma hakkından vazgeçmesi.
3-Özerk Kürdistan’ın sınırları İtilaf Güçleri tarafından belirlenecektir ve Ankara Hükümeti buna saygı göstermek zorundadır.
4-Kürt yetkililerine tüm vergi gelirlerinin iadesi. Bunlara askerlikle alakalı tüm vergiler ve askerlik yapmamak için ödenen miktarlar da dahildir.
5-Kemalist orduda görevli tüm Kürt subay ve askerlerin görevlerine son verilmesi ve masrafları Kemalist Hükümetçe karşılanmak üzere memleketlerine gönderilmesi.
Murat Issı şu bilgiyi de ekliyor. “Bu belge, arşivde şu kod ile kayıt altına alınmıştır: Υ.D.I.A., dosya: 1922-92, alt dosya: 1, protokol no: 99/6830, 15-9-1921 tarihinde ulaşmıştır, L’Autonomie de Kurdistan [Kürdistan Özerkliği]”. Bu belge, büyükelçi Efstathiadis imzasıyla, Yunanistan’ın İstanbul Büyükelçiliği’nden Atina’ya, Yunanistan Dışişleri Bakanlığı’na yollanmıştır. Belge 99/6830 protokol numarasının olduğu ayrı bir dosya halinde mevcuttur ve dosyanın kapağındaki tüm yazılar Yunancadır. Lakin konuya neden belge, daktilo yazısı halindedir ve yazım dili Fransızca’dır. “L’Autonomie de Kurdistan” başlığını taşımaktadır ve iki yapraktır.”
Bu talepler elbette Ankara’da şaşkınlık ve öfkeyle karşılanmış, Bakanlar Kurulu ilk etapta bu talepleri reddederek konuyu Yunan cephesindeki savaşın sonuna ertelemeyi kararlaştırmış.
Sonra ne oluyor? Anlaşıldığı kadarıyla Ankara bir taktik geliştiriyor. Çünkü Kürtleri bu süreçte tamamen kaybetmek doğru bir şey olmayacaktır. 1921 yılının Eylül ayında, Ankara’dan Bitlis ve Van’a bir heyet yola çıkar. Ellerinde çok cazip bir teklif vardır.
Ankara Hükümeti, Kürtlere resmi olarak bir “İdari Özerklik” teklif eder. Anlaşmaya göre:
- Kürtlerin yaşadığı bölgeler birleştirilecek, başlarına bir Türk Genel Vali ve bir Kürt Vali Yardımcısı atanacak.
- 12 Kürt üyeden oluşan özel bir meclis kurulacak.
- En can alıcı nokta ise şudur: 5 yılın sonunda bir referandum (halk oylaması) yapılacak. Kürt halkı isterse özerkliğe devam edecek, isterse tamamen bağımsızlığını ilan edebilecektir.
Bir başka durum da şudur. Nisan 2022’de Ankara Hükümeti adına Cevat Paşa, önemli Kürt aşiret liderlerini bir toplantıya çağırır ve onlara çok net bir seçenek sunar: “Eğer bu savaşta Yunanlılara karşı bizim ordumuzun safında yer alırsanız, Meclis size özerklik verecek ve parlak bir geleceğiniz olacak. Ama eğer bunu kabul etmezseniz, Yunanlılardan önce tüm orduyu sizin üzerinize salarız” (Bu ağır tehdit karşısında Mehmet Ağa adında bir Kürt lider sert bir tepki gösterir ve hemen orada tutuklanır. Ertesi gün ise başka bir olay yaşanır; Mehmet Ağa’nın aşiretinden bir genç, evden çıkarken Cevat Paşa’yı silahla vurarak ağır yaralar ve kaçar.)
Sonuç olarak, Dr. Murat Issı’nın çalışmalarıyla ve Kürt Tarihi dergisinde gün yüzüne çıkan bu Yunan arşiv belgeleriyle bir kez daha görülüyor ki; Kurtuluş Savaşı döneminde “Kürtlere Özerklik” meselesi bir şehir efsanesi değil, devletin en üst makamlarınca projelendirilen, sınırları çizilen ve uluslararası askeri stratejinin bir parçası olarak masaya sürülen somut bir politik gerçektir. Türkiye’nin kendi resmi arşivlerinde gizlenen bu hakikatler, rakip devletlerin istihbarat ve diplomatik evrakları üzerinden tarih sahnesindeki yerini almış durumda.
1919-1923 yılları arasındaki tarihi gerçekliklerin aydınlatılmasının önündeki en büyük engel gerek Ankara Hükümeti’nin gerekse Yunan Devleti’nin ellerindeki dönemsel arşivleri adeta zımni bir uzlaşma varmışçasına araştırmacılara kapatmış olmasıdır. Yunanistan’ın kendi iç yazışmalarından elde edilen kayıtlar, Ankara ile Kürtler arasında gerçekleşen bu mektup ve telgraf trafiği hayal ürünü değildir. Üstelik böylesi kurumsal devlet yazışmalarının veya Bakanlar Kurulu toplantılarının kayıt altına alınmamış olması devlette devamlılık esası gereği imkânsızdır; dolayısıyla bu kritik evrakların asıllarının hala TBMM arşivlerinde saklandığı da bir gerçektir.
Tekrardan yazmanın zararı yok. Yüzyıl önce varlığını tanıyorum diyen meclis, bugün eşitiz bile demeye çekiniyor. Dehşet bir öteleme hali bu…
İyi biliyoruz ki tarih, genel olarak cesaretin bedelini değil cesaretsizliğin faturasını yazmaktan yana. Bu hataya tekrar düşmeyelim.
