Türkiye’de yağmalanmadık yer kalmazken, zengin Kürdistan coğrafyası ise bir yandan sermayeye peşkeş çekiliyor bir yandan da devletin uyguladığı ‘güvenlikçi’ politikalar ile yok ediliyor. Kent kent yaşanan ekolojik soykırımı derledik
Reyhan Hacıoğlu
Dosyanın bu bölümünde Kürdistan ve Türkiye kentlerinde doğal yaşamı yok etme noktasına getiren madenlere bakacağız. Kısa sürede çıkarılan Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) “ÇED Gerekli değildir” raporlarıyla her yıl onlarca maden ruhsatı verilerek yok edilen alanlar bir ülke büyüklüğünde.
Binlerce kayıtsız ruhsat
Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) verilerine göre, 2026 yılı başı itibarıyla işletme izinli ruhsat sayısı 7 bin 628, onlarca işletme ise izinsiz olarak çalışma yürütüyor.
Dünyada çıkarılan 90 maden türünden en az 60’ı üzerinde Türkiye ve Kürdistan topraklarından çıkarılıyor. Bu durum doğayı sermayenin hedefi haline getirdi.
Türkiye’de yağmalanmadık yer kalmazken, zengin Kürdistan coğrafyası ise bir yandan sermayeye peşkeş çekiliyor bir yandan da devletin uyguladığı “güvenlikçi” politikalar ile yok ediliyor. Kent kent yaşanan ekolojik soykırımı derledik.
Projeler LİMAK’a
Riha’da 2023’dan 2025 yılı sonuna kadar 17 maden ruhsatı satılırken, satılan alanların büyüklüğü bin 775 futbol sahası genişliğinde. Yine kentte Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’na bağlı Taşınmaz Komisyonu tarafından 2022’dan Şubat 2026’ya henüz ÇED sürecinin başlatılmadığı toplam 36 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satıldı. Projelerin çoğu LİMAK Çimento’ya verilirken, kentte bazalt, dekoratif taş, kalker ve marn gibi madenler çıkarılıyor. Bu projelerin yanı sıra 73 proje daha ÇED sürecinde.
Sêrt’e petrol sondajları
Kentte 3 yılda satılan 11 maden ruhsatının kapladığı alan üç bin 777 futbol sahası genişliğinde. Bu alanların 1 tanesi mega-maden statüsünde olup 1000 hektarın üzerinde.
70 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satılırken, çıkarılan bazı madenler altın, kurşun, çinko, kalker, asfaltit, bakır ve alçıtaşı gibi ürünler. ÇED sürecinde 45 proje bulunuyor ve 24’ü petrol arama sondajı.
Dicle ve Cudi kuşatmada
Şirnex’te satılan 2’si mega maden olan 11 maden ruhsatının toplam alanı beş bin 731 futbol sahası genişliğinde. Madenler Dicle ve orman kıyımının yaşandığı Cudi’yi kuşatmış durumda.
109 maden ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak satılırken, bunların 23’ü kömür/linyit maden Ocağı, 21’i ise asfaltit madeni. Kentte en çok çıkarılan madenler; bakır, kurşun, çinko, gümüş, altın, kompleks bakır-çinko-demir olurken, ÇED sürecinde olan 135 projeden 41’i petrol arama ve çıkarma projeleri.
19 mega maden!
Sewaz’ta (Sivas) satılan 50 maden ruhsatı sahasının 19’u mega maden sahası olurken, madenlerin toplam alanı doksan bin 203 futbol sahası genişliğinde. Bu ruhsatlardan 7’si ise Palye Madencilik firmasına ait. Kentte çıkarılan madenler ise; kil, kalsit, kalker, mermer, metalik maden (krom, demir),alçıtaşı, manganez, kurşun-çinko. 270 maden ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satılırken, bunların 54’ü mermer ocağı statüsünde. ÇED sürecinde ise144 proje bulunuyor.
Deprem alanlarına saldırı
Dîlok’ta (Antep) satılan15 maden ruhsatının kapladığı alan iki bin 772 futbol sahası genişliğinde. 52 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satılırken, çıkarılan madenler ise; krom, kalker, mermer, manganez ve kurşun-çinko, petrol. ÇED sürecinde 66 proje bulunurken, bunların çoğu 6 Şubat depreminde tamamen yıkılan Nurdağı ve İslâhiye ilçelerinde.
Madenler AKP’li isimlere
Colemêrg’de (Hakkâri) satılan 7 maden ruhsatı sahasının kapladığı alan bin 798 futbol sahası genişliğinde. Kentte henüz satılmayan 4 mega maden ruhsatı var ve bunlar Sat Buzul Gölleri ve Cilo-Sat Parkı’nı içine alacak.
126 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satılırken, kentte altın dışında 50 bakır-çinko-demir-kurşun kompleks madeni ruhsat sahası bulunuyor. Bunların 7’si daha önce AKP adayı olan ve ismi JİTEM, Şemdinli ve Susurluk olaylarında da geçen İsmet Ölmez’e ait. ÇED sürecinde ise 33 proje bulunuyor.
Altın madenleri çoğunlukta
Îdir’de (Iğdır) henüz ÇED sürecinin başlatılmadığı 22 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satıldı. Satılan sahalar içinde 7 bakır-kurşun-çinko-gümüş-nikelle kompleks halde altın madeni ruhsat sahası var. Bunların 5’i Özaltın Madencilik’e ait olurken, ÇED sürecinde ise 28 proje bulunuyor.
Mereş’te maden tehdidi
9’u mega maden olan satılan 35 maden ruhsatı sahasının kapladığı alan yirmi üç bin 678 futbol sahası genişliğinde. Merkez ilçedeki 3 ruhsat sahası Yavşan Yaylası Tabiat Parkı’nı kuşatmış durumda. 193 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satılırken, bunlar içinde 31’i mermer, 24’ü demir ve altın dışı bakır-manganez-çinko ile komples halde demir madeni ruhsatı. ÇED sürecinde 114 proje bulunuyor. Bunlar kalker ocağı, kumtaşı, çimento kil, mermer ocakları, demir-bakır, barit, boksit ve petrol arama projeleri. Kente büyük zararı veren projelerden biri de 42 yıldır faaliyette olan Afşin-Elbistan A Termik Santrali.
Qers’de mega maden
Qers’de (Kars) 2’si mega maden projesi olan 4 maden sahası ruhsatı satılırken, bunların kapladığı alan altı bin 525 futbol sahası genişliğinde. 36 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satılırken, kentte çıkarılan madenler, 4 bakır-kurşun-çinko-gümüş-nikelle kompleks halde altın, pomza, bazalt, kayatuzu, potasyum. ÇED sürecinde 32 proje bulunuyor.
Hekimhan’a iki proje
Melêtî’de (Malatya) satılan 25 maden ruhsatından 3’ü mega maden olurken, projelerin kapladığı alan on dört bin 419 futbol sahası genişliğinde. 131 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satıldı. Kentte 15 mermer Ocağı, 9 pirofillit, 7 kalker Ocağı, 3 kuvars ocağı ruhsat sahası bulunurken, ÇED sürecinde 107 projesi var. Hekimhan’da da 2 ayrı altın madeni projesi var.
Wan Gölü hedefte
Wan’da 8’i mega maden projesi olan satılan 16 projenin kapladığı alan yirmi iki bin 266 futbol sahası genişliğinde. Şirketler arasında Alto Maden Enerji İnşaat San. öne çıkarken, merkez ilçedeki mega madenin Wan Gölü’ne uzaklığı 12 km, kuraklıkla boğuşan Erçek gölüne uzaklığı ise 3 km.
Qelqelî’de (Özalp) bulunan 2 mega maden ruhsat alanı ise Karasu çayına 200 m mesafeden başlıyor. 177 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satıldı. Bunlar içinde 20 bakır-kurşun-çinko-gümüş-demirle kompleks altın madeni bulunuyor. ÇED sürecinde ise 44 proje bulunuyor.
Öte yandan Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı’nın (TPAO) Elbak’ta (Başkale) 4 arazide 60’ar bin hektar alan için petrol arama ruhsatı talebi onaylandı. Böylece toplam 2 milyon 390 bin dönüm mera ve tarım arazisi petrol sahası haline getirildi.
Amed’de her yer yağma
Satılan 34 maden ruhsatı sahasının 3’ü mega maden olurken, bunların toplam alanı on iki bin 162 futbol sahası genişliğinde. Firmalar arasında 3 ruhsat sahası alan Ece Mermer firması öne çıkarken, bir diğer firma olan Dimer Mermer İnşaat Sanayii’nin 2014’ten beri Hêne (Hani), Çermûg (Çermik), Şankuş (Çüngüş), Çınar, Pasûr (Kulp) ilçelerinin tamamı için “ÇED gerekli değil” kararı verilen mermer ocağı projeleri bulunuyor.
131 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satıldı. Bunlar içinde 37 mermer ocağı, bakır, kurşun, çinko, gümüş gibi diğer minerallerle kompleks halde16 adet altın madeni ve 11 bakır ve demir-çinko ile kompleks halde bakır madeni ile 11 bazalt ocağı bulunuyor.
ÇED sürecinde 175 proje bulunurken, bunların 69’u petrol arama ve 10’u petrol-doğal gaz çıkarma projesi.
Son süreçte Bismil’de daha önce açıklanan 600 bin dekarlık kaya petrolü sondaj sahasının 7 milyon 200 bin dekara ulaşabileceğinin mesajlarının verilmesi Kürdistan’da deşilmedik alanın kalmayacağının işareti oldu. En son Rîha’nın Curnê Reş (Hilvan) ilçesi sınırları içerisinde 4 ayrı lokasyon ve Sêrt’in Havêl (Baykan) ilçesi Kela Même (Dilektepe) ve Geliyê Sêwê (Çaykaya) Köyleri mekiinde kaya petrrolü sondaj hazırlıkları başlatıldı.
Koza Altın’ın ayrıcalığı
Agirî’de 3’ü mega maden olan satılan 11 projenin kapladığı alan on bir bin 317 futbol sahası genişliğinde. Maden ihaleleri Giyadîn’i (Diyadin) kuşatırken, ruhsat alanı Murat nehrine 670 metre, Giyadîn kanyonuna ise 2.200 metre uzaklıkta.
Yine Koza Altın İşletmeleri, 2023’te Giyadîn-Mollakara köyündeki altın madenini işletmeye almak için şantiyesini hazırlarken, proje alanı Murat nehrinin hemen yanında, aktif fay hattı üzerinde ve Tendürek volkanik dağının eteklerinde yer alıyor.
37 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satılırken, bunlar içinde 7 altın madeni ruhsat sahası bulunuyor ve 5’i Koza Altın’a ait. ÇED sürecinde 21 proje bulunuyor.
Erdexan da tehdit altında
Erdexan’da (Ardahan) ÇED sürecinin başlatılmadığı 4 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satıldı. ÇED sürecinde 21 maden projesi bulunurken, kentte ariyet ocağı, bazalt ve kalker ocağı projeleri öne çıkıyor. Koza Altın İşletmelerinin Göle ilçesinde 2024’te “ÇED gerekli” kararı verilen altın madeni projesi bulunuyor.
Dêrsim’e talan saldırısı
Dêrsim’de son üç yılda 1’i mega maden olan satılan 3 projenin alanı iki bin 745 futbol sahası genişliğinde. Projelerin çoğunluğu II. ve IV. grup madenler (Bakır, Çinko, Altın, Krom ve Mermer)
70 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satılırken, bunlardan 24’ü altın dışı bakır madeni ve kurşun-çinko ile kompleks halde bakır madeni. Bunların 9’u Tuncay Karartı’ya ait. Kentte ÇED sürecinde ise 16 projesi bulunuyor.
Her yer maden şirketi
Xarpêt’te (Elazığ) 4’i mega maden olan satılan 20 ruhsat sahasının toplam alanı on iki bin 584 futbol sahası genişliğinde. Özaltın Madencilik 3 ayrı ruhsat sahası ile dikkat çekerken, 114 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satıldı. Yine kentte 14 demir, 15 krom madeni ve bakırla birlikte krom madeni ve 8 bakır ve kurşun-çinko ile kompleks halde bakır madeni var. ÇED sürecinde ise 53 proje bulunuyor.
5 mega maden
Erzîngan’da (Erzincan) 5’i mega maden olan satılan 7 maden ruhsatı projesinin kapladığı alan on iki bin 520 futbol sahası genişliğinde. 2 mega maden ihalesini Dorutay Madencilik alırken, 95 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satıldı. Satılan sahalar içinde 16 bakır-kurşun-çinko-gümüş-nikeller kompleks halde altın, 25 krom ve 7 manganez, 3 altın dışında bakır madeni ruhsat sahası var. ÇED sürecinde 45 proje bulunuyor.
Erzirom’da mega talan
Satılan 26 maden sahasından 14’ü mega maden olurken, bunların kapladığı alan otuz altı bin 643 futbol sahası genişliğinde. 201 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satılırken, bunların 43 bakır-kurşun-çinko-gümüş-nikelle kompleks halde veya tek başına altın madeni, 34 çinko ve kurşunla kompleks halde bakır madeni, 14 altın ve bakırdan ayrı, kromla kompleks halde veya tek başına demir madeni, 11 krom madeni ruhsat sahası ve bunların dışında 11 linyit kömürü ocağı, 13 adet mermer ocağı, 9 adet de kalker ocağı bulunuyor. ÇED sürecinde 77 proje bulunuyor. Koza Altın İşletmeleri’nin Karayazı’da 2024’te “ÇED gerekli değil” kararı alınan altın madeni projesi bulunuyor.
Mêrdîn’de Cengiz işgali
Satılan 9 maden ruhsat sahasının kapladığı alan bin 838 futbol sahası genişliğinde. 33 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satılırken, bunlar içinde 9 dekoratif taş ocağı, 8 adet fosfat madeni ve 7 kalker ocağı ruhsat sahası var. ÇED sürecinde 37 proje bulunuyor. Öte yandan Cengiz Holding’in Mazıdağı’nda yıllardır işlettiği Eti Bakır Metal Geri Kazanım ve Entegre Gübre Tesisleri ise çevreye büyük zararlar vermekte ancak şirket faaliyetlerini sürdürüyor.
Mûş’ta aynı firma
Mûş’ta satılan 4 ruhsat sahasının kapladığı alanı 188 futbol sahası genişliğinde. 22 ruhsat sahası “İHALESİZ” olarak maden şirketlerine satılırken, satılan ruhsatlar içinde 3 mermer ocağı bulunuyor ve hepsi Dinamik Granit Mermer Madencilik’e ait. Kentte çıkarılan madenler ise, demir, kuvars, barit, bazalt, altın. ÇED sürecinde 18 projes bulunuyor.
NOT: Veriler Polen Ekoloji tarafından hazırlanan “Türkiye’de Ekstraktivizmle Mücadele” raporundan alınmış olup, resmi satışlar için MAPEG’in 2023 yılı başından 2025 yılı sonuna kadar olan tarihleri ile “ihalesiz” satışlar ise Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’na bağlı Taşınmaz Komisyonu’nun 2022 yılı başından Şubat 2026’ya kadar olan tarih aralığındaki verileri baz alındı.
BİTTİ
