Irak’ta Şii Koordinasyon Çerçevesi, anayasal sürenin son gününe girilirken başbakan adayını hâlâ belirleyemedi. Maliki’ye karşı İhsan el-Avadi’nin ismi öne çıkarken, uzlaşmaya varılamaması halinde ülkedeki siyasi kriz daha da derinleşecek
Irak, her parlamento seçimlerinden sonra hükümet kurma krizine sahne oluyor. 2003 yılından bu yana belirlenen güç dağılımı sistemine göre, Cumhurbaşkanlığı Kürtlere, Başbakanlık Şiilere ve Meclis Başkanlığı ise Sünni Araplara veriliyor. Ancak Şii bloklar içindeki rekabet ve dış etkenler, özellikle başbakanlık seçimlerini doğrudan etkiliyor. Uzun müzakereler, ittifak arayışları ve bölgesel-dış güç dengeleri aylarca gündemde kalıyor. Bu durum, 11 Kasım 2025’te yapılan parlamento seçimlerinde bir kez daha ortaya çıktı. Ülkede neredeyse 5 buçuk aydır başbakan belirlenemiyor ve hükümet kurulamıyor.
Irak Parlamentosu, 329 sandalyeli Temsilciler Meclisi’nden oluşuyor. Hükümet kurmak için 165 sandalye çoğunluğu gerekiyor. Şii Araplar, ülke nüfusunun yaklaşık yüzde 60’ını oluşturduğu için genellikle en büyük bloku oluşturuyor. Ancak iç bölünmeler nedeniyle başbakan adayı belirlemek zorlaşıyor. 11 Kasım seçimlerinde Şiiler 187, Sünniler 77, Kürtler 56 ve azınlık kotasındaki partiler 9 sandalye kazandı.
Parti bazında ise mevcut Başbakan Muhammed Şia El Sudani’nin liderliğindeki İmar ve Kalkınma Koalisyonu birinci, Eski Meclis Başkanı Muhammed Halbusi’nin Takaddüm Partisi (Sünni ağırlıklı) ikinci ve eski başbakanlardan Nuri el-Maliki’nin Kanun Devleti Koalisyonu ise üçüncü oldu. Katılım oranı yüzde 56 olarak kaydedilirken, 2021’deki seçimde katılım oranı yüzde 41’de kalmıştı. Kürtler ise güçlerini korudu. Seçimler, Sadr Hareketi’nin boykotuyla yapıldı, bu da Şii oyların dağılmasına yol açtı.
Maliki yeniden seçilebilir mi?
Seçimlerin ardından başbakan belirleme sürecine de girilmiş oldu. Şii partilerden oluşan Koordinasyon Çerçevesi, ocak ayında Meclis’in en büyük grubu olarak Nuri el-Maliki’yi başbakan adayı olarak gösterdi. Bu hamle sadece Bağdat’ta değil, ABD’de de yankı buldu. ABD Başkanı Donald Trump, Maliki’nin yeniden iktidara gelmesi halinde Irak’a verdiği desteği keseceği tehdidinde bulundu.
“El-Maliki iktidardayken Irak yoksulluğa ve tam anlamıyla kaosa sürüklenmişti. Bunun tekrarlanmasına izin verilmemeli. Delice politikaları ve ideolojileri nedeniyle, eğer (Nuri el-Maliki) seçilirse ABD artık Irak’a yardım etmeyecek ve biz orada olmazsak Irak’ın başarı, refah veya özgürlük için hiçbir şansı olmayacak. Irak’ı yeniden harika (bir ülke) yapın” dedi. Maliki ise Trump’ın tehditlerini “Irak’ın egemenliğinin ihlali ve dış tehdit” olarak tanımladı.
2006-2014 yılları arasında Irak Başbakanı olan Maliki, İran’a yakın bir isim olarak görülüyor. Maliki döneminde Sünni ve Kürtlerle çatışmalar yaşandı, ABD ile ilişkilerde gerginlikler ortaya çıktı. 2014’te DAİŞ’in Irak’ın önemli bir bölümünü ele geçirmesi üzerine Maliki görevden ayrılmak zorunda kaldı. Ancak Maliki bugün de ülke siyasetinde etkili olmaya devam ediyor ve İran’a yakın gruplarla güçlü ilişkilerini sürdürüyor.
Süre daralıyor
Koordinasyon Çerçevesi, Maliki’yi başbakan adayı olarak belirledi ancak ardından süreç tıkandı. Maliki kanadı güçlü destek alsa da Sudani’ye yakın olanlar, Asaib Ehl-i Hak ve Ammar el-Hekim çizgisi adaylığa karşı çıktı. Koordinasyon Çerçevesi, ocak ayından bu yana birçok kez toplandı ama ortak adayı belirleyemedi. Toplantılar sürekli erteleniyor. Bir taraf Maliki veya Adalet ve Hesaplaşma Kurumu Başkanı Basım el-Bedri’yi aday gösterirken, bir taraf ise Sudani’nin Ofis Müdürü İhsan el-Avadi’yi destekliyor. En son 22 Nisan’da yapılması beklenen toplantı da 24 Nisan’a ertelendi. Şii liderlerin, çarşamba akşamı Bağdat’ta Yüksek İslam Konseyi Başkanı Hümam Hammudi’nin evinde bir araya gelmesi bekleniyordu.
Nizar Amedî’nin Cumhurbaşkanı seçilmesiyle başbakan adayı belirleme süresi daralıyor. Irak Anayasası’na göre, Meclis’teki en büyük bloku oluşturan Şii partilerin 11 Nisan’dan itibaren 15 gün içerisinde başbakan adaylarını belirleyip görevlendirme için Cumhurbaşkanı’na sunmaları gerekiyor. Adayın da Anayasa’nın 76. maddesi uyarınca hükümeti kurması ve parlamentodan güvenoyu alması için 30 günü var.
Yani anayasal sürenin son günü 25 Nisan Cumartesi. Bu nedenle ertelenen ve bu cuma yapılması beklenen toplantı, Koordinasyon Çerçevesi’nin anayasal bir ihlale düşmeden kendi içinde uzlaşabilmesi için son şansı olacak.
Şii bloklar ve milisleri
Ülkedeki Şii siyasi yapısı, Koordinasyon Çerçevesi etrafında şekilleniyor. Bu çatı, İran rejiminin desteklediği Haşdi Şabi güçlerini ve geleneksel partileri de kapsıyor. Kanun Devleti Koalisyonu lideri Maliki, Asaib Ehlil Hak lideri Kays El Hazali, Bedir Örgütü lideri Hadi el-Amiri, Hikmet-Ulusal Devlet Güçleri lideri Ammar el-Hakim ve İmar ve Kalkınma Koalisyonu lideri Sudani, Şii blokların liderleri olarak öne çıkıyor. Petrol açısından zengin olan Basra bölgesi ve Bağdat’ta ekonomik-idari açıdan güçlü olan Şiiler, milis güçlerinden dolayı askeri olarak da etkili.
2014’te DAİŞ’e karşı kurulan Haşdi Şabi çatısı altında birleşen Şii askeri gruplar da bugün hem resmi devlet gücü hem de özerk siyasi-askeri aktörler olarak konumlanıyor. Koordinasyon Çerçevesi içindeki partilerle iç içe geçmiş yapılar, başbakanlık adaylığı tartışmalarını doğrudan etkiliyor ve mezhepsel güç paylaşımını karmaşıklaştırıyor. Örneğin, Bedir Örgütü 2025 seçimlerinde yaklaşık 18 sandalye, Asaib Ehl-i Hak ise 27 sandalye kazandı.
Şii milisler ayrıca Basra, Necef, Kerbela ve Bağdat’ta hem güvenlik hem de ekonomik kontrolü elinde tutuyor. Petrol sahaları, sınır kapıları ve devlet ihalelerinde etkili durumdalar. Parlamentoda sandalye üzerinden bakanlık dağılımı ve bütçe pazarlıklarında veto gücü kullanıyorlar. Bu dengeler, ocak ayından bu yana devam eden başbakan adayını belirleme ve hükümeti kurma krizini de doğrudan etkiliyor.
Kısır döngü
Mevcut kriz, her ne kadar 2003’ten bu yana ortaya çıkmış olsa da 2018, 2021 ve 2022 seçimleri sancılı geçti. 2018 seçimlerinde Muqtada es-Sadr’ın Reformlara Doğru İttifakı (Sairoon İttifakı) en fazla sandalyeyi aldı ancak uzlaşma sağlanamadı. Adil Abdulmehdi bağımsız başbakan olarak seçildi. Ertesi yıl Ekim ayında “işsizlik, yolsuzluk ve kamu hizmetlerinin yetersizliği” protestosuyla başlayan eylemlerde ölü sayısı 400’ü geçti. Abdulmehdi, Iraklı Şiilerin dini lideri Ayetullah Ali es Sistani’nin çağrısı üzerine istifa etti. Hükümet kurma süreci yaklaşık bir yıl sürdü ve mezhepsel gerilimler arttı.
Ekim 2021 erken seçimlerinde Sadr Hareketi, 73 sandalye ile en büyük grubu oluşturdu. Sadr, çoğunluk hükümeti kurmaya çalıştı ancak Şii Koordinasyon Çerçevesi ve diğer bloklarla anlaşamadı. Sadr yanlıları 2022’de parlamentodan çekildi. Bunun üzerine Muhammed Şiya es-Sudani, Koordinasyon Çerçevesi’nin desteğiyle Ekim 2022’de başbakan seçildi. Sudani, reform vaatleriyle göreve başlasa da Şii bloklar arasındaki rekabeti durduramadı ve milis güçlerin etkisini kıramadı.
Haber: Gurbet Sarya / ANF
