Dr. İsmet Konak, Sovyet yöneticileri arasındaki yazışmada Kızıl Kürdistan’a ilişkin tanımlama yapan iki yeni belgeyi kamuoyu ile paylaştı
Kızıl Kürdistan’ın anatomisi veya bu tanımlamanın terminolojik ve Sovyet yöneticilerinin bu tanıma ilişkin tutumu ilgi çekmeye devam ediyor. Son dönemde Kızıl Kürdistan hakkında incelemelerini derinleştiren ve birçok belgeye ulaşan Dr. İsmet Konak, bu kez iki Rusça belge ile döneme ışık tuttu.
Tarihçi İsmet Konak, belgeleri şu şekilde yorumladı:
“Tarihte adeta bir çulha kuşu gibi yuva yapmakla meşgul olan Kürt halkının iskan ettiği topraklardan biri Azerbaycan’ın batısında yer alan Kızıl Kürdistan bölgesiydi. Bu bağlamda ‘dört parça Kürdistan’ mottosu aslında tartışmalıdır. Bir de Kürdistan’ın beşinci parçası söz konusudur. Bu parça Kürt tarihinin ‘mütemmim cüzüdür.’ 1923-1929 yılları arasında varlığını sürdüren Kızıl Kürdistan’ın ‘genesisi’ gizemini korumaktadır. Hiç şüphesiz Kızıl Kürdistan bölgesi, ilk defa XX. yüzyılda ‘Kürdistan’ olarak adlandırılmamıştır. Bu konuda 1715-1718 yılları arasında İran’a bir seyahat gerçekleştiren John Bell, şunları yazmaktadır: ‘Ruslar tarafından Mogan bozkırı, Farslar tarafından Kürdistan olarak adlandırılan boş bir araziye girdik… Kura, Kürdistan eyaletini bölerek akıp gidiyor. Kürtler isimlerini bu nehirden almıştır. Bu halk oldukça kadimdir ve kanımca Ksenofon’un ‘Karduk’ olarak anlattığı, Grek akınlarına karşı direnç gösterenlerin ta kendisidir.’
İki belge tespit edildi
Kızıl Kürdistan inşa edilmeden önce Sovyet yöneticileri arasında bir yazışma olduğu, Kürtlerin iskan ettiği sahaya ilişkin bir tanımlama yapıldığı bilinmektedir. Bu bağlamda iki belge konumuz açısından önem arz etmektedir. İlki Sovyet Rusya Komünist Partisi Merkez Yürütme Komitesi’ne gelen bir telgraftır. Diğeri ise Azerbaycan Komünist Partisi Politbüro Tutanağıdır. Takip ettiğimiz kadarıyla bu vesikaları Kürdistan ve Türkiye kamuoyu ile ilk defa paylaşıyoruz. Bu belgelerin Marksizm-Leninizm Enstitüsü Ermenistan Şubesi Parti Arşivi’nde (PAAF IML) mahfuz olduğu bilinmelidir.
Zangezur’un kuzeyi: Kürdistan
10 Temmuz 1920 tarihinde Sovyet Rusya Komünist Partisi’ne gelen bir bilgilendirmede Zangezur’un kuzeyi ‘Kürdistan’ olarak adlandırılmaktadır. Söz konusu belgede Kürtlerin Sovyet iktidarının şartlarını ve emirlerini kabul ettiği, gerek duyulduğu takdirde Zangezur’da Taşnaklara karşı Azerbaycan sınırını savunacakları yazılmaktadır. Bu belgenin altında Azerbaycan Devrim Komitesi Başkanı Neriman Nerimanov, Sovyet Rusya Komünist Partisi Kafkasya Bürosu Üyesi Budu Mdivani, Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Yürütme Komite Üyesi Anastas Mikoyan ve Viktor Naneyşvili gibi siyasi portrelerin isimleri yer almaktadır.
Kürt toprak ağası Sultan Bey
İkinci belge ise Azerbaycan Komünist Partisi Politbüro oturumunda tutulan bir tutanaktır. Söz konusu oturumda raportör Karakozov, ‘Karabağ-Kürdistan Sorunu’ adlı bir sunum yapmıştı. Karakozov da Zangezur uyezdini ‘Kürdistan’ olarak adlandırmakta ve iki rayona ayırmaktadır. Minkend rayonu olarak tanımladığı birinci rayonda Sovyet iktidarının hüküm sürdüğünü, ikinci rayon olarak tasvir ettiği Adjisalin rayonunda ise toprak ağası Sultan Bey’in iktidarının hüküm sürdüğünü yazmaktadır. Karakozov, Sultan Bey’in Taşnaklara karşı mücadele için uzlaşmaya yanaşmadığını ve ortadan kaldırılması gerektiğini rapor etmektedir. Sultan Bey Sultanov, Kafkasya’nın varlıklı ailesine mensup Kürt kökenli bir toprak ağasıydı. 1871 yılında Yelivazetpol guberniyası Zangezur uyezdi Laçin rayonu Kasımuşağı köyünde doğan Sultan Bey, özellikle Ermeni halkına yönelik acımasız yöntemleriyle müsemma biriydi. Bu yüzden onun için ‘Kafkasya kasabı’ lakabı dahi kullanılmaktadır. Azerbaycan’da Sovyet iktidarının inşa edilmesiyle birlikte kardeşi Hüsrev Bey ile bölgeyi terk etmek zorunda kalan Sultan Bey sonraki süreçte Türkiye’ye sığınmış, kendisine Kars Arpaçay’a bağlı Koçköy’de arazi ve ev tahsis edilmiştir. Sultan Bey, 1955 yılında bu köyde yaşamını yitirmiştir.”
İsmet Konak, Rusça belgelerin temininde araştırmacı Awat Galale’nin katkısı olduğunu açıklamasında belirtti. Kullanılan belgeler ise şunlar:
СООБЩЕНИЕ В ЦЕНТРАЛЬНЫЙ КОМИТЕТ РКП(б)
10 июля 1920 г.
(…)
В северной части Зангезура, Курдистане, наполовину организованы по своему почину Советы и в остальной части настроение вполне благоприятное. Комиссар дивизии, побывавший там, передает, что курды согласны на все условия и приказы Советской власти. Воинственность наших кочевников – курдов без труда может и будет направлена при условии разгрома дашнаков в Зангезуре в сторону обороны границы Азербайджана.
(…)
Предазревкома Нариманов
Член Кавбюро РКП Мдивани
Члены ЦК АКП Микоян, Нанейшвили
Члены РВС XI Весник, Левандовский, Михайлов
Источник: ПААФ ИМЛ, копийный фонд.
ИЗ ПРОТОКОЛА ЗАСЕДАНИЯ ПОЛИТБЮРО И ОРГБЮРО ЦК АКП(б)
18 сентября 1920г.
Слушали:
Карабахско-Курдистанский вопрос. Докладчик т. Каракозов указывает на то, что работа в армянском районе Карабаха налаживается, имеются Ревкомы, состоящие из бедноты. Очень плохо идет работа в мусульманском районе, всюду в революционных органах засели кулацкие элементы; необходимо назначить ответственного партийного работника. В Курдистане (часть Зангезурского уезда) положение следующее: в одной части (Минкендский район) Советская власть, в другой (Аджисалинский район) – власть крупного помещика Султан-бека. Политика соглашения с ним для использования его в борьбе с дашнаками ни к чему не привела, вызывая только недовольство населения.
Постановили:
Поручить Реввоенсовету, Наркомвоенмору ликвидировать Султан-бека с его бандой. Для постановки партийной работы послать в качестве ответственного работника т. Касумова, временно до начала партийного съезда.
Секретарь ЦК
Источник: ПААФ ИМЛ. Ф. 1. Оп. 74. Ц. 121. Л. 15
HABER MERKEZİ
