Kömür madenlerine 2020 yılı pandemi döneminde başlatılan ve maliyet artışı iddisıyla yapılan destek devam ediyor. Aynı şirketlerin işçilerin ücretlerini ödemiyor olmasının nedenlerinden en önemlisi, 2026 başında termik santrallere yıllarca yapılan ‘kapasite’ desteklerinin kesilmesine dayanıyor
K. Bülent Ongun
Yer altı kömür işletmeciliğinde ‘artan maliyetleri’ iddiasıyla yapılan destekleme oranlarının yükseltilmesini içeren Cumhurbaşkanı Kararı, Resmi Gazete’de yayımlandı. Buna göre, yer altı kömür işletmeciliğine başlanılarak hazırlık faaliyetinde bulunulan işletmelerde destek katsayısı çarpanı 0,8 oldu. İlgili madde kapsamında 2026-2028 dönemi için yer altında çalışan işçi başına işverene verilecek destek tutarları da belirlendi. Bu çerçevede, destek ödemesi talep edilen ilgili ay için gerekli şartların sağlanması halinde destek ödemesine esas tutarın yarısı ödenecek.
1 Ocak 2026’dan başlatıldı
Talep edilen ayda ilgili iş yerinde üretilen kömür miktarının, bir önceki yılın aynı ayındaki üretim miktarına kıyasla en az yüzde 10 arttığının tespit edilmesi halinde, destek ödemesine esas tutarın yarısına tamamlanarak ödenecek. Yer altı kömür işletmeciliğine yeni başlanılarak hazırlık faaliyetlerinde bulunulan işletmelere de, talep edilen ay için destek ödemesine esas tutarın tamamı ödenecek. Karar, bugünden geriye gidip 1 Ocak’tan geçerli olmak üzere yürürlüğe girdi.
Şirket talebi adeta bir emir
2020 Mart ayı ortalarında maden patronlarınca oluşturulmuş olan Maden Platformu iktidara seslenen bir rapor yayınlamıştı. Koronavirüs salgınının yol açtığı zararlara değinilen rapor, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Fatih Dönmez’e sunuldu. Raporda, 13 maddeden oluşan talepler yer alıyordu. İktidar maden patronlarının her zaman yaptığı gibi taleplerini hemen yerine getirmek için adım atarken bu durumun bir talep değil adeta emir olduğunu gösteriyordu. Emekçi kesimlerin taleplerine kulakları kapalı olan iktidar, sermaye kesimlerinin taleplerini hemen yerine getiriyor olması açıkça ortaya konmuştu.
Kapasite desteği 2026’da kesildi
Diğer yandan Eskişehir’de Yunus Emre Termik Santrali’nin de sahibi olan Doruk Madencilik ve diğer şirketler işçinin hakkı olan ücretin çok altında bir ücret öderken, özellikle 2026 başı itibariyle maaşlarını, işten çıkarılanların tazminatlarını ve diğer haklarını ödememeye başladı. Bunun başlıca nedenlerinden biri ise kömürlü termik santrallere yıllarca kapasite bedeli adı altında ödenen milyarlarca liranın 1 Ocak 2026 tarihinde kesilmesiydi. 2026 yılı itibariyle kapasite desteği sadece doğalgaz santraline yapılmaya devam edilirken, Türkiye’de elektrik üretim kapasitesi 125 bin MW’a ulaştı. 2025 yılında tüketilen elektriğin sadece 40 bin MW düzeyinde kalması ise dikkat çekici. COP31 öncesi ‘yenilenebilir enerji’ iddiasına sarılıp yeni krediler peşine düşmek isteyen iktidarın 2025 yılında kullanılan elektriğin yaklaşık yüzde 70’ini ‘yenilenebilir’ iddiası yapılan santrallerden karşılamış olması kömür işletmeciliği ve termik santrallerin tepkilerine yol açarken, fatura işçiye kesildi.
Maden ruhsat sayısı yüzde 70 arttı
İTO Başkanı Şekib Avdagiç, geçtiğimiz günlerde sanayinin GSYH içindeki payı 2021’de yüzde 25,5 olurken, 2026 itibarıyla yüzde 17,7 seviyesine indiğini söylerken üretimde ciddi düzeyde düşüme işaret ediyordu. Diğer yandan MAPEG’e göre Temmuz 2026 dönemine kadar maden ruhsat sayısı 13 bin 378’e ulaşırken, işletmede olan maden sayısı ise 7 bin 668 olarak açıklandı. 2021’de ise faalitete olan maden işletme sayısı 4 bin 033’tü. 4,5 yılda yaklaşık yüzde 70 işletme sayısındaki artış madencilikteki ivmeyi ortaya koyarken, ruhsat sayısı ile birlikte desteklerinde sürekli artış göstermesi dikkat çekici bir durum.
Şirketlerin zararı karşılandı!
Cumhurbaşkanı R.T. Erdoğan’ın 2282 nolu, “Yer altı Maden İşletmelerinde Meydana Gelen Maliyet Artışlarının Karşılanması Amacıyla Destek Verilmesine İlişkin” 24 Mart 2020 günü verdiği karar 25 Mart günü Resmi Gazete’de yayınlanmıştı. Pandemi koşulları gerekçe gösterilen karara göre, 12 Haziran 2019 ve 31 Aralık 2020 tarih aralığını kapsayan, yeraltı maden işletmelerinde doğan zararların karşılanmasını amaçlayan destek verileceği yer almıştı.
Destek işçilere değil
Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Fatih Dönmez, televizyonda yaptığı açıklamalarda madencilikte destek ödemelerinin 8 Haziran 2020 itibariyle başladığını belirterek, normalleşme döneminde maden ocaklarında süratle üretime odaklanacaklarını söyledi. Yapılan desteği sanki işçilere yapılıyormuş gibi göstermeye çalıştığı görülen ‘Yer Altı Kömür İşletmelerinde İşçi Maliyetlerine Uygulanacak Desteğe İlişkin Tebliğ’, Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü tarafından 2 Haziran günü yayınlanarak yürürlüğe girmişti.
17 şirkete yüzmilyonlar
Tebliğ; linyit ve taşkömürü de dahil olmak üzere, ‘maden işletmelerinde yükselen maliyetlerin işletme üzerindeki yükünü hafifletmeyi ve istihdam sağlamayı amaçladığı iddia edilen desteklemelerin, usul ve esaslarını belirlendiği belirtilirken, Enerji şirketlerine yıllarca milyarlar aktarılıp açıktan haksız ödeme yapılırken, destek yapılacak maden şirketlerinin sayısının 17 olduğu resmi gazete de yer almıştı. İçinde Koç Holding’in ve Ciner Gurubu’nun madenlerinin de yer aldığı 17 maden şirketinin artan maliyetlerini karşılanması adı altında yüzmilyonlar aktarıldı.
Patronlar, işçiler ve iktidar
Türkiye’de Ankara, Giresun, Trabzon ve Edirne’de maden işçileri aylardır alamadıkları ücret ve tazminatlar için direniş göstermekte. Doruk maden şirketi çalışanı işçiler yaptıkları güçlü eylemlere geçte olsa alacaklarını tahsil ederken, son günlerde Edirne’deki Özşen Madencilik’te çalışan işçilerde aynı nedenlerle eylemleriyle haklarını almayı başardı. Bağımsız Maden-İş Sendikası, yer altındaki açlık grevinin 26’ncı gününde, işçilere, ailelerine ve sendika yöneticilerine işveren tarafından silahlı saldırı sermayenin gerçek yüzünü ortaya çıkarmıştı. İşçi sendikaları, farklı illerdeki eylemlerin ortak noktası işçilerin ödenmeyen ücretleri, tazminatları ve diğer haklarından doğan alacaklarının münferit vakalar olmadığını, uzun süredir biriken sorunların görünür hale geldiğini belirtmekteler. İşçiye kurşun sıkanlara yönelik, haklarını ödemeyen patronlara karşı bir tutum almayan hükümet, işçilere polis ve jandarma eliyle saldırı düzenlerken, patronlara verilen destekler yine halkın ve işçilerin cebinden vergi vd. yollarla zorla alınan paralardan karşılanmakta.
Madenler ve doğal yaşam!
MTA eliyle maden rezervlerini belirlemek için milyonlarca metre yeraltı sondajı yapıldı. Bu sondajlardan elde edilen verilerle doğal alanlar dizginsizce yağmaya açıldı. 2004 yılında çıkarılan maden kanunu sonrası hemen her yıl yönetmelikler değiştirilirken, her yıl bir veya iki kez maden kanunda yapılan değişikliklerin sayısı 26’ya ulaştı. 2004’ten bu yana maden kanunu yönetmeliklerinde ise 20 adet değişikliği yapılırken, yine madenciliği içine alan (orman yasaları vb.) onlarca yönetmelik yayınlandı. 3 Temmuz 2005’te Köy Kanunu’nun 87. maddesi ve Tapu Kanunu’nun 36. maddesini değiştirilerek, yabancı şirketlerin istedikleri yerden toprak almasına, maden arama ruhsatı adı altında köyleri dahi satın almasına izin verilmişti.
Maden alt yapıları
Köy kanunu sermaye kesimlerine yeterli gelmedi ve koruma bölgelerinin tamamında faaliyetlerini yürütmek istiyorlardı, bu da Endüstri Bölgeleri Kanunu ve Maden Kanunu gibi birçok kanun değişikliği ile sağlandı. Çıkarılan kanunlar da şirketler için birçok muafiyet ve vergisizlikle birlikte “maden bölgelerinin altyapı hizmetleri valiliklerce yapılacak” ibaresi yer aldı. Karadeniz’deki yaylaları birbirine bağlayan 2200 km’lik ‘Yeşil Yol’ bu bağlamda inşa edildiği ortaya çıktı. Kürt coğrafyasında ise altın, çinko, bakır, demir vd. maden sayıları büyüyüp alanları genişlerken, her yer delik deşik edilmeye, petrol sondakları ile bölge zehirlemeye başlandı. İliç’te altın madeni atık barajının yıkılması sonucu siyanür Fırat Nehri’ne kadar ulaşarak bölge adeta yaşanamaz bir yer haline dönüştü.
Erzîngan, Dersîm ve Agirî
İliç’in ardından Erzîngan ve Dersîm coğrafyasının tamamında altın madenciliği hazırlıkları yapılırken, Agirî’nin Giyadîn Mollakara hafriç 56 bin 969,37 hektarlık alanda 4 adet altın madeni ruhsatı verilmiş durumda. Demir madeni dahil birçok madenin Agirî’de rezervlerinin bulunduğu MTA raporlarında yer alıyor. MTA raporlarındaki bilgiye göre Türkiye’nin 5 coğrafi bölgesinde toplam 95 adet altın madeni ruhsatının çoktan dağıtıldığı ve bu alanların toplam büyüklüğünün 463 bin 996,23 hektar olarak ruhsatlandığı yer alıyor.
