Sırbistan’da uzun yıllardır cumhurbaşkanlığı yapan Aleksandar Vučić, seçimde Öğrenci Hareketi’ne karşı yenilgiyi kabul etti. Protesto hareketi hükümete yönelik eleştirilerini bir seçim zaferine dönüştürdü. SNS’nin yıllar süren siyasi egemenliğinin ardından Sırbistan, devlet düzeyinde olası köklü bir değişimin eşiğinde
Pazar günü yapılan erken genel seçimde öğrencilerin taşıdığı muhalefet listesi, iktidardaki SNS’i belirgin şekilde yendi. Vučić seçim gecesi Belgrad’da yenilgiyi kabul etti. İlk sonuçlara göre Öğrenci Listesi parlamentoda 135 ila 140 sandalye kazanırken, siyasi blokun yaklaşık 105 vekillik alması bekleniyor. Kesin sonuçlar ise henüz açıklanmadı.
Öğrenci Listesi’nin koalisyon ortaklarına ihtiyaç duymadan çoğunluğu elde etmesi için en az 126 sandalye de yeterli olurdu. Bu geçici sayılar, Sırbistan’da köklü bir iktidar değişikliğine işaret ediyor. Vučić ülkenin siyasi gelişimini yıllar boyunca belirgin biçimde şekillendirmiş ve cumhurbaşkanlığı görevinden ayrıldıktan sonra da başbakanlık koltuğuna dönmek istemişti. Bu plan ise seçim yenilgisiyle şimdilik suya düştü.
Rekor katılım ve seçim manipülasyonu suçlamaları
Seçime katılım, Aralık 2023’teki son genel seçimin seviyesinin oldukça üstündeydi. Bağımsız seçim gözlem örgütü CRTA’nın verilerine göre, öğleden sonra seçmenlerin yüzde 46,4’ü oyunu çoktan kullanmıştı. 2023 seçimlerinde aynı saatlerde bu oran yüzde 32,3’tü. Sonunda katılım yüzde 70’e yakın bir rekor seviyeye ulaştı.
Belgrad, Novi Sad ve Niš’te seçim yerlerinin önünde uzun kuyruklar oluştu. Daha küçük şehirlerden ve yurt dışındaki Sırbistan seçmenlerden de yoğun katılım bildirildi. Yüksek katılımda etkili olan şey, seçim kampanyasını şimdiye kadar siyasetten hayal kırıklığına uğramış ve sandıktan çekilmiş insanları harekete geçirmeye dayandıran öğrenci listesinin stratejisi oldu.
SNS’nin 14 yılı aşan iktidarından sonra Belgrad’da pek çok kişi sandık başına gitmeyi sabırsızlıkla bekliyordu. Frankfurter Rundschau’ya konuşan spor malzemeleri satıcısı Jovan, “Belgrad bugün SNS’yi gömecek” dedi. Jovan, neden seçim yerinin açılmasına bir buçuk kala yüzlerce kişiyle birlikte beklediğini şöyle anlattı: “İnsanlar SNS’in yolsuzluklarından ve yoz işlerinden artık bıktı.”
Seçimden kısa süre önce her iki taraf da son mitinglerini düzenledi. SNS, tek konuşmacının Aleksandar Vučić olduğu bir etkinlik için Belgrad Arena’yı kiraladı. Sava Nehri’nin diğer yakasında ise Öğrenci Listesi, Slavija Meydanı’nda 150 bin kişiyi bir araya getirdi. Orada çeşitli öğrenciler ve adaylar konuşma yaptı.
Ancak seçim sürecine olası manipülasyon suçlamaları gölge düştü. CeSID gözlem kuruluşu, 750 seçim yerinde 120’den fazla usulsüzlük bildirdi. Bu usulsüzlükler arasında doldurulmuş oy pusulalarının fotoğrafları, oy kabinlerinin dışında oy kullanılması ve organize şekilde seçim yerlerine getirildiği görülen gruplar vardı. Tüm bu usulsüzlüklerin seçim sonucunu etkileyip etkilemediği veya ne ölçüde etkilediği ise henüz açıklığa kavuşturulmuş değil.
Belgrad’da coşkulu anlar – protesto hareketi hedefine ulaştı
Vučić’in yenilgisini ilan etmesinin ardından Belgrad’da kutlamalar başladı. Ülke genelinde on binlerce kişi sokaklarda coşkuyla kutlama yaptı. Gençler sonuçları kutlarken, korna çalan araç konvoyları başkentte turlar attı. Tepkiler, seçim sonucunun protesto hareketi için ne kadar önemli olduğunu gösteriyor.
Hareket, yolsuzluğa ve ülkenin siyasi yönetimine karşı protestolardan doğmuştu. Tetikleyici, Kasım 2024’te Novi Sad’da bir tren istasyonundaki sundurmanın çökmesi ve 16 kişinin hayatını kaybetmesiydi. Yüz binlerce kişi başkent Belgrad’da düzenlenen protestolara katılarak erken seçim talep etmişti.
Novi Sad protestoları, 2000 yılında uzun süredir iktidarda olan Slobodan Milošević’in devrilmesinden bu yana Sırbistan’daki en büyük protestolardan biriydi. Eylemcilerin çoğu, ülkedeki yaygın yolsuzluk ve siyasi sorumsuzluktan hesap sordu.
Başlangıçtaki protestolar, giderek Vučić döneminde demokratik kurumların altının oyulması ve güç yoğunlaşmasını sorgulayan ülke çapında bir harekete dönüştü. Öğrencilerin seçim listesi ise bu biriken tepkiyi bir araya getirerek ciddi bir siyasi alternatife dönüştü. Seçim zaferi, bu hareketin şimdiye kadarki en büyük başarısını temsil ediyor.
Seçimden sonra ne olacak?
Öngörülen 135-140 sandalye çoğunluğuyla Öğrenci Listesi, şimdiye kadar iktidarda olan SNS partisine bağlı kalmaksızın bir hükümet kurabilir. Bunun için ek parlamento desteği arayıp aramayacağı ise henüz belirsiz.
Hareket, kapsamlı ve ortak bir programa sahip sıradan bir parti değil. Kendi açıklamalarına göre öncelikli hedef, demokratik kurumları ve hukuk devletini yeniden tesis etmek ve yolsuzlukla mücadele etmek. Seçim kampanyasına “ya Sırbistan ya Mafya” sloganıyla girdi. Vučić’in yerine kimin geçeceği veya bakanlıklara kimlerin atanacağı da henüz net değil. Öğrenci Listesi adının aksine, adaylar ağırlıklı olarak üniversitelerdeki öğretim üyeleri, doktorlar ve sanatçılar.
Gelecekteki dış politika, Rusya ve Avrupa Birliği ile ilişkiler ve Kosova’ya dair sorular da mümkün olduğunca geniş destek sağlamak için kasten açık uçlu bırakıldı.
Bu nedenle hükümet kurma süreci, heterojen hareketin ortak protestosundan sürdürülebilir bir siyasi proje geliştirip geliştiremeyeceğini gösterecek. Parlamenter çoğunluğun sağlanması bunun için önemli bir önkoşul, ama istikrarlı bir hükümetin de garantisi değil. SNS’in Sırbistan hükümeti üzerindeki 14 yıllık merkezi kontrolünün yeniden düzenlenmesi kolay olmayacak.
Sırbistan için siyasi bir dönüm noktası
Seçim sonucu Avrupa Birliği ve dolayısıyla Almanya için de önemli. Sırbistan AB’ye katılmaya aday, ancak son yıllarda hukuk devleti ve demokratik kurumlara ilişkin AB gerekliliklerine yaklaşma süreci kısıtlı kaldı. Sırbistan’a dair eleştirilerin başında, Vučić’in medya ve kurumların bağımsızlığını zayıflatması ve partisinin iktidarını güvence altına alması geliyor.
Ayrıca Sırbistan son yıllarda Alman ve uluslararası otomotiv sanayii için giderek daha önemli bir üretim merkezi haline geldi. Sırbistan hükümeti vergi avantajları ve düşük ücretlerle Bosch, Brose veya ZF gibi şirketleri ülkeye çekti. Bu yatırımlar bir yandan Sırbistan’daki işsizliği azaltırken, Sırbistan’da işçilerin aldığı ücretlerini aşağı çekti ve ülkeyi yabancı tekellere bağımlı hale getirdi.
Hükümet değişikliğinin AB ilişkilerinde yakınlaşmaya yol açıp açmayacağı henüz belirsiz. Öğrenci hareketi güçlerini şimdiye kadar özellikle iç politika talepleri etrafında birleştirdi. Somut dış politika yöneliminin ise henüz oluşması gerekiyor.
Ancak şu kesin ki, protesto hareketi hükümete yönelik eleştirilerini bir seçim zaferine dönüştürdü. SNS’nin yıllar süren siyasi egemenliğinin ardından Sırbistan, devlet düzeyinde olası köklü bir değişimin eşiğinde. Şimdi belirleyici olan, yeni çoğunluğun yolsuzlukla mücadele ve demokratik kurumları güçlendirme vaatlerini hayata geçirip geçiremeyeceği olacak.
Çeviri haber
Kaynak: Perspektive-online.net / Dejan Krsmanovic
