- Hapishanelerde yeterli sağlık hizmetinin sağlanmaması; hastalığı ağır olarak nitelendirilebilecek mahpuslar ile ilgili Adli Tıp Kurumu’nun ‘Cezaevinde kalabilir’ yönünde verdiği raporlar yaşam hakkı başta olmak üzere birçok hakkın ihlaline neden olabilmektedir
- Son günlerde kamuoyuna yansıyan ve derneğimiz hasta mahpus listesinde bulunan Mehmet Emin Çam ve Devrim Ayık, hapishanelerde hasta mahpuslara yönelik olarak politikalarda herhangi bir değişiklik olmadığının en somut örnekleri olarak karşımızda durmaktadır
- Bu tür süreçlerde hapishanelerdeki hasta mahpuslar ve siyasi mahpuslar ile ilgili infaz kanununda değişiklik yapılması ile ilgili daha önce de devlet yetkilileri ile bazı siyasi parti liderleri yöneticileri tarafından birçok beyanat verildiğini biliyoruz. Öncelikle belirtmek gerekir ki insan haklarına saygı demokratikleşme ve barış süreçlerinin olmazsa olmaz politikası olmalıdır
Şirin Bayık
Hapishanelere dair hak ihlalleri gündemden düşmüyor. Özellikle son günlerde gündemden düşmeyen hasta tutsaklar konusu ise ciddi tepkilere neden olmakta. Neredeyse ölüm eşiğine gelmiş tutsakların hastane ve hapishane arasında ölüme mahkum edilmesi kamuoyunun vicdanını yaraladığı gibi, yaşam hakkı ihlallerini de gündeme getiriyor. Son olarak birçok rapora rağmen tahliye edilmeyen Mehmet Edip Taşar, geçtiğimiz günlerde hayatını kaybetti.
İnsan Hakları Derneği (İHD) Amed Şubesi Hapishane Komisyonu üyesi Yusuf Erdoğan, Türkiye hapishanelerindeki ihlallere ilişkin gazetemize konuştu. Erdoğan, bir yandan hapishanelerde tecride dayalı infaz rejiminin her geçen gün daha da derinleştiğini belirtirken, kimi hapishanelerde ihlallerin de artış gösterdiğini söyledi. Erdoğan, tüm bunlara ilişkin İHD’nin hasta mahpuslara ilişkin ihlallere karşı eylemsellik kararı aldıklarını da paylaştı.
Erdoğan, 2000’li yıllarda F Tipi hapishanelerin inşasıyla başlayan sürecin bugün kampüs tipi hapishanelerle sürdürüldüğünü ifade ederek, son yıllarda infaz rejimindeki dönüşüme işaret etti. Erdoğan, “Türkiye hapishaneleri geçmişten bu yana sistematik hak ihlallerinin yaşandığı kapatma mekânlarındandır” diyerek, “Özellikle 2000’li yıllarda F Tipi hapishanelerin inşasından sonra siyasi mahpuslara yönelik ihlaller artarak devam etmiştir. Bilindiği gibi F Tipi hapishanelerin inşasına ilişkin mahpuslar, aileleri ve sivil toplum örgütlerinin tepkilerine rağmen tecride dayalı bir infaz sistemine geçişin ilk adımı atılmıştı. Tarihsel süreçte F Tipi hapishanelerin ortaya koyduğu tecride dayalı rejim günümüzde kampüs hapishanelerinde Yüksek Güvenlikli Hapishaneler, S ve Y Tipi gibi hapishanelerle farklı bir konsept ile devam ettirilmektedir. Kampüs hapishaneleri denen sistemde aileleri ve avukatlarından uzak hapishanelerde tutulan mahpuslar bahsettiğim yeni tip hapishaneler ile içeride de kendi aralarında iletişimin gerek hapishanelerin fiziksel yapısı gerekse de infaz politikası nedeniyle olabildiğince azaltıldığı ve hak ihlallerinin bu suretle görünmez kılındığı bir yaklaşımla karşı karşıyadır” şeklinde konuştu.
Erdoğan, devamında, “İnfaz rejimindeki bu değişiklik geçmişten bu yana devam eden ve kronikleşmiş hak ihlallerine yeni ve çeşitli hak ihlalleri eklemektedir” değerlendirmesinde bulundu. Erdoğan, kendilerine yapılan başvurulara ilişkin ise, “Türkiye hapishanelerinde yaşam hakkı başta olmak üzere işkence ve kötü muamele, sağlık hakkı, sürgünler, idare ve gözlem kurulu kararları ile infaz uzatma, yakma, tecrit, haberleşme hakkının engellenmesi, kelepçeli tedavi, çift kelepçe uygulaması gibi çeşitli hak ihlalleri derneğimiz ve birçok sivil toplum örgütü tarafından raporlanmakta ve hak ihlallerinin ortadan kaldırılması amacıyla birçok girişimde bulunularak kamuoyu oluşturulmaya çalışılmaktadır. Ancak belirttiğim gibi hapishanelerde hasta mahpuslar meselesi, idare ve gözlem kurulu kararları ile infaz uzatma/yakma ile şüpheli ölümler ile ilgili derneğimize birçok başvuru yapılmıştır” dedi.
Hasta mahpuslara karşı ihlaller devam ediyor
Hasta mahpuslara ilişkin olarak İHD’nin her sene paylaştığı verileri hatırlatan Erdoğan, “Nisan 2025 verilerine göre 335’i ağır olarak nitelendirilebilecek toplamda 1412 hasta mahpus Türkiye hapishanelerinde tutulmaya devam etmektedir. Hasta mahpuslar hapishanelerde tedavi hakkından hastaneye sevk uygulamalarına kadar birçok ihlalin öznesi olmaktadırlar. Hapishanelerde yeterli sağlık hizmetinin sağlanmaması; hastalığı ağır olarak nitelendirilebilecek mahpuslar ile ilgili Adli Tıp Kurumu’nun ‘Cezaevinde kalabilir’ yönünde verdiği raporlar yaşam hakkı başta olmak üzere birçok hakkın ihlaline neden olabilmektedir. Son günlerde kamuoyuna yansıyan ve derneğimiz hasta mahpus listesinde bulunan Mehmet Emin Çam ve Devrim Ayık, hapishanelerde hasta mahpuslara yönelik olarak politikalarda herhangi bir değişiklik olmadığının en somut örnekleri olarak karşımızda durmaktadır” dedi.
Mahpuslara pişmanlık dayatması
İHD’ye mahpuslar ve aileleri tarafından yapılan başvurularda en çok şikâyet edilen konulardan birinin idare ve gözlem kurullarının mahpuslar hakkında verdiği “iyi halli olmama” tespiti sonrası verdiği infaz uzatma kararları olduğunu belirten Erdoğan, “2021 yılından bu yana birçok mahpus ile ilgili iyi halli değerlendirmesi yapan ve koşullu salıverme ile ilgili kararlar veren bu kurullar, objektif kriterlerden uzak ve kendisini mahkeme yerine koyan tutumlarıyla özellikle siyasi mahpuslar hakkında infaz uzatma kararları vermeye devam ediyor. Bu kurullar siyasi mahpuslara ‘pişmanlık dayatan’ yapısı ve sordukları sorular açısından hiçbir geçerli kriteri bulunmayan gölge mahkemeler gibi hareket etmektedir. Birçok siyasi mahpusun bu kurullar tarafından keyfi gerekçeler gösterilerek infazlarının uzatılması uygulaması halen devam etmektedir. Derneğimiz tarafından söz konusu kurula yetki veren yönetmeliğin iptali amacıyla açılan dava ise henüz sonuçlanmamıştır” bilgisini paylaştı.
Dumlu ve Antalya hapishanelerinde açlık grevi eylemleri
Hapishanelerde yaşanan hak ihlallerine karşı mahpusların, ailelerin ve avukatlarının başvurularının çoğu zaman sonuçsuz bırakıldığını söyleyen Erdoğan, “Mahpuslar hak ihlallerine karşı çözüm arayışlarında birçok kez açlık grevi eylemleri de gerçekleştirmektedirler. Son dönemlerde Erzurum’da bulunan Dumlu 2 Nolu Yüksek Güvenlikli Hapishanesi ve Antalya’da bulunan Antalya Yüksek Güvenlikli Hapishanesi’nde devam eden açlık grevi eylemleri bunlara örnek gösterilebilir. Mahpuslar bu eylemler suretiyle ilgili idarenin ihlallerin ortadan kaldırılması amacıyla uyarmakta; kamuoyuna da harekete geçirmek istemektedirler. Derneğimiz her iki açlık grevi eylemini de yakından takip etmiş ve takibe devam etmektedir. Devlet yetkilileri mahpusların talepleri ile ilgili gerekli düzenlemeleri yaparak, hak ihlallerinin ortadan kaldırılması için mahpus haklarını güvence altına alınan iç hukuk ve uluslararası mevzuata uygun tedbirleri almakla mükelleftir. Açlık grevi eylemlerinin sonuçlarının mahpuslar açısından nasıl riskler barındırdığını sivil toplum örgütleri olarak geçmiş deneyimlerimizden bilmekteyiz. Mahpusların yaşam hakkı başta olmak üzere sağlık durumlarını önceleyen bir politika izlenmeli; belirttiğim gibi ihlallerin ortadan kaldırılması amacıyla gerekli önlemler derhal alınmalıdır” şeklinde konuştu.
Süreç ve mahpus yakınlarının beklentileri
Öte yandan hapishane dışında da uzun yıllar bekleyişte olan mahpus yakınlarının beklenti içerisinde olduğunu belirten Erdoğan, başka bir ihlale de işaret etti: “Özellikle 1 yılı aşkın bir süredir devam eden ve Kürt meselesinin demokratik yollarla çözümü konusunda toplumda bir beklenti yaratan bir sürecin içerisindeyiz. Bu tür süreçlerde hapishanelerdeki hasta mahpuslar ve siyasi mahpuslar ile ilgili infaz kanununda değişiklik yapılması ile ilgili daha önce de devlet yetkilileri ile bazı siyasi parti liderleri yöneticileri tarafından birçok beyanat verildiğini biliyoruz. Öncelikle belirtmek gerekir ki insan haklarına saygı demokratikleşme ve barış süreçlerinin olmazsa olmaz politikası olmalıdır. Ne zaman Kürt meselesinin demokratik yöntemlerle çözülmesi konusunda görüşmeler veya tartışmalar başlasa ayrımcı bazı maddeler içeren kanunlarda değişiklik yapılacağı meselesi gündeme gelmektedir. ‘Terörle Mücadele Kanunu, İnfaz Kanunu’ gibi yasal düzenlemelerin gerçekleştirilmesi konusunda sürece yayılan, geciktirilen ve gerçekleştirilmeyen tutum ise mahpuslar başta olmak üzere aileleri tarafından sürece dair duyulan güvensizliği arttırmaktadır. TBMM’de çalışma yürüten politikacılar bu süreçlerde daha özenli davranmalı; yasal düzenlemeler ile ilgili somut durumlar üzerinden kamuoyu bilgilendirilmelidir. Yargı Paketleri adı altında geçici düzenlemeler yerine; demokratikleşmeyi gerçekten sağlayacak kalıcı yasal düzenlemeler ivedi bir şekilde hazırlanmalıdır. Yasal düzenlemeler hazırlanırken uluslararası sözleşmelere uygun; ayrımcılık yasağı dikkate alınarak barışı önceleyen yasalar yürürlüğe sokulmalıdır” dedi.
‘Girişimlerde bulunacağız’
Erdoğan, son olarak İHD merkez yönetimi olarak hasta mahpuslara yönelik ihlallere dikkat çekmek için “Mehmet Emin Çam’ın durumunu gündemleştirerek başladığımız hasta mahpuslara ilişkin sürekli olarak eylem, hukuki başvuru ve iç-uluslararası hukuk nezdinde girişimlerde bulunacağız” diyerek Türkiye hapishanelerindeki ihlallere karşı eylemlilik başlatacaklarını söyledi.
Mehmet Emin Çam gerçeği: Antidemokratik sistemin özeti
İHD’nin verdiği bilgilere göre; 74 yaşındaki Mehmet Emin Çam, 25.03.2026 tarihinde Batman Eğitim ve Araştırma Hastanesi’ne götürülmüş. Aile görüşlerinden aktarıldığı üzere Çam’ın sağlık durumu ağırlaşmıştır. Ayakta duramadığı, konuşmakta güçlük çektiği ve zaman zaman hafıza kaybı yaşayarak yakınlarını tanıyamadığı belirtilmektedir. Çam’ın ileri yaşına ek olarak çoklu ve ağır sağlık sorunları bulunmaktadır.
Çam’ın beyninin sağ tarafında tümör bulunmaktadır ve bu nedenle ömür boyu kan sulandırıcı ilaç kullanmak zorundadır. Son dönemde şiddetli baş ağrıları artmış, tümörün büyüdüğü ifade edilmiştir. Beyin damarlarında ciddi tıkanıklık söz konusudur ve her an beyin kanaması ya da inme geçirme riski bulunmaktadır. Bunların yanı sıra Çam, ileri düzeyde kalp hastasıdır ve daha önce kalp krizi geçirmiş; yapılan tetkiklerde 5 damarının tıkalı olduğu tespit edilmiştir. Acil anjiyo ile iki damar açılmış, üç damara müdahale edilememiştir. Son olarak yeniden ağır kalp krizi geçirmiş; damarlarından birine balon müdahalesi yapılmış, diğer iki damar ise yüksek oranda tıkalıdır ve ilaç tedavisi sürmektedir. Böbrek hastası olan mahpus iki kez böbrek ameliyatı geçirmiştir. Böbreğinde kistler tekrarlamakta olup nüksetmesi halinde ivedi müdahale gerekmektedir. Sol kol ve sol bacakta felç bulunmaktadır; vücudunun bir tarafında belirgin kas zayıflığı mevcuttur ve günlük ihtiyaçlarını tek başına karşılamakta zorlanmaktadır. Görme problemi nedeniyle her iki gözünden katarakt ameliyatı olmuş; miyop ve astigmat rahatsızlıkları devam etmektedir. Her iki kulağında orta derecede işitme kaybı vardır ve cihaz kullanmaktadır; ayrıca prostat hastasıdır. Son birkaç haftadır öksürdüğünde mahpusun ağzından kan geldiği aktarılmıştır. Bu tablo, mevcut ağır hastalıklarıyla birlikte değerlendirildiğinde ciddi ve acil bir risk oluşturmaktadır.
Çam’ın kritik sağlık durumuna karşın, Adli Tıp Kurumu tarafından 03.12.2025 tarihinde “Cezaevinde Kalabilir” raporu verilmiş; infaz erteleme talepleri 10.03.2026 tarihinde reddedilmiştir. İleri yaşı, çoklu ve kronik hastalıkları ile sürekli tedavi gerektiren durumu birlikte değerlendirildiğinde Çam’ın hapishane koşullarında yaşamını sağlıklı biçimde sürdürebilmesi mümkün değildir. Sürekli ve kesintisiz tedaviye erişebilmesi için infazının ertelenmesi ve tahliye edilmesi gerekmektedir. 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun’un 16. maddesi uyarınca, ağır hastalık veya engellilik hâlinde ceza infazının ertelenmesi mümkündür. Bunun yanı sıra Anayasa’nın 17. maddesi kapsamında herkes yaşama hakkına ve insan onuruyla bağdaşır muamele görme hakkına sahiptir. Devlet, gözetimi altındaki mahpusların yaşamını ve sağlığını korumakla pozitif yükümlülük altındadır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin yerleşik içtihatlarına göre de, ağır hasta mahpusların hapishane koşullarında tutulmaya devam edilmesi ve gerekli, yeterli ve sürekli sağlık hizmetine erişimlerinin sağlanmaması, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 2. maddesinde düzenlenen yaşam hakkı ile 3. maddesinde düzenlenen işkence ve insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele yasağının ihlali sonucunu doğurmaktadır.
