Çok özel olanaklara, sınırsız desteğe sahip olan Cengiz Holding bakırda tekelleşirken, nikel, kobalt, lityum ve uranyum üretimlerinde de tekel olma yolunda ilerliyor. Bu süreçte ortaya çıkacak yıkım ise Şemrex’in geleceğini yok ediyor
K. Bülent Ongun
Mêrdîn’in Şemrex (Mazıdağı) ilçesinde bulunan Eti Bakır Mazıdağı Metal Geri Kazanım ve Entegre Gübre Tesisi’nde hali hazırda üretilmekte olan kobalt ve çinkonun saflaştırılarak katma değerinin artırılacağı belirtiliyor. Nikel, kobalt, magnezyum, lityum ve nadir toprak elementlerinin (NTE) üretilmesi amacıyla bakır piriti Kastamonu’dan Şemrex’e taşınıyor. Bu amaçla tesis için özel tren yolu, özel baraj, özel doğalgaz hattı ve özel yollar kamu eliyle karşılanırken, Şemrex bir sömürge bölgesi olarak değerlendirilmekte. 1974 yılında Etibank bünyesinde kurulan ve 1994’te “zarar ediyor” gerekçesiyle kapatılan Mardin Mazıdağı Fosfat Tesisleri, 2011 yılında Cengiz Holding’e satılmıştı. Tesis özelleştirme sonrası 2019 yılında Özel Endüstri Bölgesi ilan edilerek Cengiz Golding’in her şeyi üretebildiği bir bölge haline dönüştürüldü.
Özel tren yolu ve özel baraj!
Eti Bakır Mazıdağı, Kastamonu Küre Bakır Madeni’nde ortaya çıkan bakır piriti önce İnebolu Limanı’na taşıyor. Buradan denizyolu ile Samsun’a, ardından demiryolu ile özel vagonlarla Amed’e (Diyarbakır) geliyor. Amed’den ise ‘özel tren yolu’ hattı ile bakır piriti Şemrex’teki tesise taşınıyor. Bakır piriti bu uzun yolculuktan sonra Şemrex’te sülfürük asid ve siyanür havuzlarında farklı madenlere ayrıştırılıyor. Tesislerin diğer ihtiyacı olan büyük miktarlardaki su ise DSİ’nin Eti Bakır’a özel olarak inşa ettiği ‘Diyarbakır Dilaver Barajı’ndan sağlanıyor. Tesiste doğa yıkımını ve suların hem tüketilmesi hem de zehirlenmesi sağlanırken, meralarda Cengiz’in yeni maden alanları olarak şirkete tahsis ediliyor. Diğer yandan İngiltere’de sokak satın aldığı iddia edilen Cengiz Holding Şemrex’te sürdürülen faaliyetin bir parçası olarak İngiltere’de kobalt ve nikel uç ürünleri üreticisi ICoNiChem şirketini satın aldı. Ceniz holding, Türkiye’de 3 bin, İngiltere’de 2 bin ton kobalt üretmeyi hedeflediklerini ise açıklamıştı.
Yeni tesisler ve kapasite artışı
Geçtiğimiz günlerde Şemrex’teki Eti Bakır’da yeni üretim ünitelerinin hayata geçirilmesine yönelik Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) süreci başlatıldı. Dosyaya göre tesiste üretim kapasitesini artıracak yeni yatırımlar yer aldı. Uzun süredir Küre’den taşıdığı bakır peritlerinden yüksek saflıkta Kobalt tesisi, Çinko sülfat tesisi ve oksşijen üretim tesisi kurarak üretimi büyütmek yayıldığı alanda ise genişleme adımları atıyor. Yeni tesislerde, kobalt üretim tesisinde birçok zehirli kimyasallarla birlikte nitrik asit kullanılacak olan kobalt nitrat üretim tesisinin kapasitesini yılda 6 bin 837 tona çıkarmak, çinko sülfat monhidrat tesisinde yılda 7 bin 208 ton toz çinko üretimi yapmak, ayrıca fırınları beslemek için saatte 6 bin m3 oksijen üretetecek tesis inşa etmek.
Şemrex yok oluşa sürükleniyor
Eti Bakır Mazıdağı Metal Geri Kazanım ve Entegre Gübre Tesisi eski Genel Müdürü Emre Kayışoğlu yaptığı bir açıklamada, bakır üretiminde artık ürün olarak ortaya çıkan piritten kobalt üretme kabiliyetine sahip, dünyadaki tek tesise sahip olduklarını belirterek, “Bu projeyle, yüksek enerji yoğunluğuna sahip lityum-nikel-manganez-kobalt-oksit (NMC) tipi lityum-iyon bataryaların geliştirilmesi hedefleniyor. Projede pilin ana bileşenlerinden olan katot aktif malzemesi için gerekli olan kobalt, nikel, mangan ve lityum bileşiklerinin elde edilmesini biz sağlayacağız” dedi. 2023 yılında Eti Bakır’dan ayrılan G. Müdür Kayışoğlu, “Burada geliştirdiğimiz teknolojiler ve katma değerli ürünlerle, Mardin’i kobalt ve çinko başta olmak üzere stratejik metaller ve nadir elementler alanında dünyanın sayılı merkezlerinden ve yüksek teknolojiye hitap eden sektörlerin vazgeçilmez iş ortaklarından biri haline getirmeyi hedefliyoruz” ifadelerini kullanırken, Mêrdîn coğrafyasında ortaya çıkacak sülfürik asid ve siyanürle bölge zehirlenerek, dünyanın sayılı ölü kentlerinden birine dönüşeceği bir geleceğe savruluyor.
Şemrex’ten sonra Xarpêt
Eti Bakır’dan yapılan açıklamada, “Kardeş şirketimiz olan Eti Alüminyum’un Seydişehir fabrikasında işlenen boksit madeninin artık ürününde eser miktarda bulunan lityumu da geri kazanarak Mazıdağı’nda ileri saflaştırma teknikleri ile yine batarya kalitesinde lityum karbonat ve lityum hidroksit sentezini gerçekleştireceğiz” ifadeleri Şemrex’te ve bölgede doğal yaşamda büyük yıkımlara neden olunacağını ortaya koyarken, Xarpêt’e (Elazığ) bölgeye yayılan kirliliği genişletip yayacak olan flotasyon – izabe tesisi kurulmaya başlandı.
Siyanür ve sülfürük asid
Siyanürün zarar verdiği 2 cm’lik bir toprak tabakasının yeniden oluşabilmesi için en az 200 yıl süre geçmesi gerekiyor. Sülfürik asitin neden olduğu tahribatın doğa tarafından onarılabilmesi açısından ise böyle bir süre verebilmek mümkün değil. Sülfürik asit toprağa karıştığında toprakta bulunan tüm mineralleri yakarak yok ederken, aynı zamanda toprağın bağışıklı sistemini de ortadan kaldırır. Doğada kendi halinde duran arsenik tetiklenir ve toprağın çölleşme sürecine girmesine neden olur. Sülfürik asit yönteminin ne denli korkunç olduğunu anlayabilmek mümkün. Sülfürik asitle yok edilen veya çökertilen bir ekosistemin yeniden geri kazanılması mümkün değildir.
Bölge çölleşir insanı kanser olur!
Sülfürük asid ve siyanürün yoğun kullanımını gerektiren Mazıdağı tesisin de yapılan bu işlem madencilik faaliyeti olmadığı gibi bu süreçlerin açık havada yapılıyor olması ise yaşamı zehirleyen etkisini en geniş coğrafyaya yayılmasına neden olmaktadır. İTÜ Madencilik Fakültesi Metalurji Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Yüksek Kimya ve Metalürji Prof. Dr. İsmail Duman Çaldağı nikel madeni için yaptığı değerlendirme de, “Açıkça bu kadar asitin kullanıldığı bir yerde ne tarım kalır, ne canlı kalır, dolayısıyla insan zaten kalmaz” ifadelerine ek olarak, “Madenin işi bitip de çekip gittiğinde bölgede bir otun bile bitmediği çölleşmiş bir yere dönüşür” sözleri Şemrex’in geleceğini tarif etmekte. İnsan sağlığı açısında ise sülfürük aside uzun süre maruz kalındığında kemiklerde erime ortaya çıkarken, solunum yolu sıkıntılarıyla birlikte akciğer kanseri hızla gelişir.
4 bin 576 ton Uranyum!
MTA Genel Müdürlüğü tarafından detay etütleri yapılan Mazıdağı-Kasrık-Şemikan fosfat yataklarında zenginleştirmeye uygun olmayan asidik karakterli topraklarda öğütülerek doğrudan kullanılabildiği, ancak örtü kalınlığının fazla olması nedeniyle gübre üretimi için ekonomik olmadığı vurgulanmakta. Yine MTA raporlarında Mazıdağı maden sahasında ‘55 ppm tenörlü’ 4 bin 576 ton uranyum rezervi olduğunun belirtilmesi ise dikkat çekici. Maden.org.tr sitesinde Güven Önal imzalı hazırlanan ‘Fosfat Cevherindeki Uranyumdan Yararlanma Olanakları’ başlıklı bir tebliğ yayınlanmıştı. Tebliğ de, Mazıdağ Bölgesi fosfat yataklarındaki uranyumun mevcudiyetini ve Batı-Kasrık cevherindeki uranyumun, fosforik asit üretimi sırasında, yan ürün olarak değerlendirilmesi olanaklarını kapsadığı belirtilmekte. Sülfürikasit ile yapılan liç deneylerinde; “asit konsantrasyonu, liç süresi, pülp ısısı ve pülp yoğunluğunun, uranyum çözünme verimine etkileri incelenmiş, optimum koşullarda elde edilen fosforik asit çözeltisindeki uranyum, organik çözündürme ile ayrılarak, sarı-pasta halinde çöktürülmüştür” ifadeleri tebliğde yer alıyor.
