Kürt coğrafyasında akan tüm nehir, akarsu ve dereler üzerine inşa edilen baraj-HES’lerle su varlığı bentler ardına hapsedilmiş durumda. Üzerinde 5 adet baraj bulunan Murat Nehri üzerine ise 6. baraj inşa edilmek istenmekte
K. Bülent Ongun
Türkiye coğrafyasında faal halde 861 adet baraj-HES bulunurken, nehir Tipi (Boru/Tünel Sistemli) HES sayısı ise 550’dir. Kurulma aşamasında ve projelendirilmiş baraj ve HES’lerle birlikte bu sayı 2 binlere doğru artarken suların tamamı sermayeye bağlanma süreci kesintisiz devam etmektedir. Sadece Fırat Nehri ve nehri besleyen akarsular üzerinde 50’i aşkın baraj-HES bulunmaktadır. Fırat’ı oluşturan Murat Nehri ve Karasu nehirlerinde ise büyük baraj-HES sayısı 10 adettir. Bu nehirler üzerinde birçok baraj projesi bulunurken bun projelerden birisi de Murat Nehri üzerinde Reis Enerji tarafından yapılması için Çevre Etki Değerlendirme (ÇED) kapsamında halkın görüşlerini 10 Ekim’e kadar bildirmeleri için süre tanındı.
Halkın görüşü 10 Ekim’e kadar!
Reis enerji Agirî’nin Tûtek (Tutak) ilçesinde adı Yağmur Barajı ve HES olan santral için başlatılan ÇED’ süreci kapsamında halk ‘görüşünü’ 10 Ekim’de Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Ağrı İl müdürülüğüne bildirecek. Murat Nehri üzerinde Reis Enerji tarafından kurulmak istenen baraj-HES’in 55,20 MW gücünde santral için şirket tarafından hazırlanan ÇED raporu Bakanlık’ta inceleme ve Değerlendirme Komisyonu (İDK) tarafından incelenerek kabul edildi. Söz konusu rapor halkın görüş ve önerilerini almak üzere Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve Ağrı İl Müdürlüğü’nde 10 Ekim gününe kadar görüşe açıldı.Projenin YEKDEM kapsamında değerlendirilerek, üretilen enerjinin 7.3 dolar/kWh fiyat ile satılacağı belirtildi.
Murat Nehri üzerine 6. baraj
Murat Nehri birçok yerleşim yerinden geçerek 722 kilometre sonra Fırat Nehriyle birleşirken, üzerinde kurulan ve faaliyette olan 5 büyük baraj-HES bulunmaktadır. Proje aşamasındaki 7 barajdan biri olan Yağmur Barajı-HES ile sayı 6’ya ulaşırken 6 adet baraj-HES ise sırasını bekliyor. Yine Fırat’ı oluşturan Karasu Nehri üzerine inşa edilen ve çalışmakta olan 6 adet baraj ve HES’e ilaveten 4 adet baraj ve HES’in inşa edilme süreçleri ise devam ediyor. Murat Nehri’ni besleyen Göynük çayı üzerinde çalışan 1, inşası süren ve projelendiren 3 baraj-HES bulunurken, yine Fırat’ı besleyen Mardik Deresi üzerinde lisansı alınmış baraj-HES bulunmakta. Karasu Nehri’ni besleyen Yayla Deresi üzerinde faaliyette olan 1 adet baraj-HES mevcut.
Atatürk Barajı’nda 48,7 milyar m3 su hapis
HES’lerin neden olduğu yıkımlar ve bölge halkının suya erişiminin kısıtlaması nedeniyle barajlara karşı verilen mücadeleler yerel halk tarafından gerçekleştirilmekte. Baraj ve HES’lerde su kullanım hakkı anlaşmaları sermayenin su üzerinde tahakküm kurmasına yol verilmekte. Yaşamın özü olan ortak kullanımlar olan su, orman, mera ve tarım toprakları sermayenin yeni birikim dinamiklerinin temel belirleyeni haline dönüştürülmüş durumda. Sadece Atatürk Barajı; 48,7 milyar metreküp su depolama hacmine sahip ve bu miktardaki su, aynı zamanda Türkiye’nin 1 yıllık su ihtiyacını tek başına karşılayabilecek bir kapasiteyi ifade ediyor. Diğer yandan .koza Altın şirketi Agirî’nin Giyadin İlçesi Mollakara madeni büyük yıkım yaratacak olması ve maden tesisinde siyanür kullanılması Murat Nehri üzerinde büyük bir tehdit olarak varlığını sürdürmeye başladı. Devlet destekli yapılan bu ekolojik yıkım projesi, Murat Nehri’nin büyüdüğü noktada ve köylerin hemen yanı başında olması aynı zamanda halk sağlığı için ciddi tehdit oluştururken doğal yaşam ise ölümle tanışıyor.
Üretimdeki payı yüzde 8,4
Türkiye’deki yüzlerce HES ve barajlar dereleri kurutulmasına karşı yıllardır yurttaşlar mücadeleler ve direnişler sergiliyor. Nehirlerin, çayların ve derelerin üzerine inşa edilen baraj ve HES’ler son dönem susuzluktan yakınırken, suyun aşağı havzaya akışını durduracak olan pompaj depolamalı HES (PHES) gündeme taşınırken, bu süreçten Kürt coğrafyası da etkilenecek. HES İş İnsanları Derneği (HESİAD) Başkanı Elvan Tuğsuz Güven yaptığı bir açıklamada bazı HES santrallerinde kapasitenin yüzde 40’a kadar düştüğünü söyledi. HESİAD’ın problemi de bu noktada başlamakta. Sular gittikçe azalırken, yeterli suyun kendilerine verilmesini ya da doğal gaz santrallerine yapılan ‘kapasite bedeli’ altında üretmedikleri enerjinin parasını destek olarak istemekte. HES’lerin toplam elektrik üretimindeki payı yüzde 30’larda iken, geçen yıl yüzde 8,4 seviyelerine kadar düşerken, toplam elektrik üretiminde Barajlı HES’lerin payı yüzde 6,4 ve akarsu tipi HES’lerin payı ise yüzde 2,2 olarak kaydedildi.
Sırada PHES’ler var
HESİAD; baraj ve HES’in susuzluk sorununa, ‘Su bataryası’ olarak nitelediği Pompaj Depolamalı Hidroelektrik Santrallerinin (PHES) bir an evvel hayata geçirilmesini isterken, HES sonrası dere yatağına bırakılan suyun da depolanmasını ve doğadan tamamen koparılarak su üzerinde tamamen tahakküm kurma peşinde. Diğer yandan HES’ler nedeniyle birçok dere tamamen kururken, geçimlik tarım yapan çiftçiler ise susuzluğa mahkum edilmelerine isyan ediyorlar. Yakın gelecekte geçimlik tarıma su verilmemesi beklenirken, tarım fabrikalar taşınması için hızlı bir süreç yaşanmakta. Küresel ısınmaya bağlanan baraj-HES’lerdeki üretim düşüşünün temel nedeni bölgelere kurulan devasa büyüklükteki barajların yarattığı bölgesel iki değişimi ve suların bentlar ardına hapsediliyor olması her zaman gündem dışı tutulmakta.
Fırat, Murat ve Karasu barajları
Fırat Nehri üzerindeki Baraj-Hes’ler ise şunlardır: Keban Barajı ve HES, Karakaya Barajı ve HES, Atatürk Barajı ve HES, Birecik Barajı ve HES, Karkamış Barajı ve HES faaliyet halinde milyarlarca m3 suya hükmeden barajlardır. Murat Nehri üzerindeki barajlar Alparslan-1 Barajı ve HES: Mûş’ta Murat Nehri üzerinde 2009 yılından bu yana faaldir. Alparslan-2 Barajı ve HES: Yine Mûş’ta Murat Nehri üzerinde yer alan bir diğer büyük barajdır. Beyhan-1 Barajı ve HES: Xarpet sınırları içerisinde Murat Nehri üzerindedir. Yukarı Kaleköy Barajı ve HES, Aşağı Kaleköy Barajı ve HES ise, Bingöl’de Murat Nehri üzerinde yer alan, entegre güneş enerjisi santrali (GES) ile faaliyette olan barajdır. Karasu Nehri’ndeki barajlar ise; Tercan Barajı ve HES,. Bağıştaş 1 Barajı ve HES, Bağıştaş 2 Barajı ve HES, Karasu HES Projeleri (Karasu 1, 2, 4.2, 4.3 ve 5) ve Kemah Barajı ve HES bulunmaktadır.
