Şirnex’ın Basa ilçesinde bulunan yedik katlı Olya Şêxan mağaraları birinci derece sit alanı olarak tescil edilmesine rağmen herhangi bir şekilde korunmuyor
Şirnex’ın Basa (Güçlükonak) ilçesi Zewê köyünde bulunan 7 katlı Olya Şêxan (Şeyhler Makamı) mağaraları tescil edilmesine rağmen korunmuyor. Basa’ya 14 kilometre uzaklıktaki Zêwê köyü Ewîna deresi kenarında bulunan mağaraların tarihi milattan önce 2 bin 500’lü yıllara kadar uzanıyor. Kaynaklara göre Gûtî döneminde yapıldığı belirtilen mağaralarda kayaya oyularak oluşturulan çok sayıda oda, yaşam alanı ve geçiş bölümü bulunuyor. Yerleşimin tek seferde yapılmadığı, zaman içerisinde yeni bölümler eklenmesiyle genişletildiği belirtiliyor.
Tarihi yapının bugün durumu, geçmişine ilişkin taşıdığı izlerden çok tahribatla kendisini gösteriyor. Yerleşimin bazı bölümlerinde kaya duvarlarına yazılar yazılmış, ana kayaya işlenmiş yüzeylerde yazılar ve çeşitli karalamalar yer alıyor. İç bölümlerde hayvanlara ait gübre bulunurken, bazı odalarda ateş yakıldığı görülüyor. Bu müdahaleler, kayaya doğrudan işlenmiş tarihi dokunun geri dönüşü zor şekilde zarar görmesine neden oluyor. Özellikle kapalı mekanlarda yakılan ateşlerin oluşturduğu is ve duman izleri kaya yüzeylerinde kalıcı hasar bırakma riski taşıyor. Yerleşime yapılan kontrolsüz ziyaretler de tahribatı artırıyor. Alana gelen kişiler herhangi bir görevli veya yönlendirme olmadan yapının farklı bölümlerine ulaşabiliyor. Tarihi mekanların hangi bölümlerine girilebileceğine ilişkin uyarı bulunmuyor. Ziyaretçilerin katlar arasında kullandığı bazı kayaya oyulmuş basamakların, zaman içerisinde yıprandığı görülüyor. Herhangi bir koruyucu düzenlemenin bulunmaması hem ziyaretçilerin güvenliğini hem de tarihi yapı açısından risk yaratıyor.
Petrol aramaları mağaraları tahrip etti
Zewê ile Şirnex’ın Perevane (Fındık) beldesi arasında Gabar’da yıllardır sürdürülen petrol arama çalışmaları için yapılan 18 kilometrelik yol, tarihi mağaraları tahrip etti. 2021-2024 yılları arasında yapılan yoldan kaynaklı mağaraların alt kısmını oluşturan bazı bölümler toprak altında kalırken, ağır iş makinelerinin mağaraya sıfır noktadan geçmesi mağaraların geleceğini tehdit ediyor. Ayrıca özellikle hafta sonları Ewîna deresi kenarında piknik amacıyla giden kişilerin bıraktığı çöpler nedeniyle mağaraların çevresi ve içi çöple doluyor.
‘Birinci derece sit alanları, korunması gereken alanlar’
Mağaralar, 29 Ağustos 2025 tarihinde Kültür ve Turizm Bakanlığı’na bağlı Mardin Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu kararı ile Birinci Derece Arkeolojik Sit Alanı ilan edilmişti. Tescil edilmiş olmasına rağmen, bugün yerleşimde bu statüyü gösteren herhangi bir tanıtım veya bilgilendirme tabelası bulunmuyor. Ziyaretçiler alanın tarihi niteliği ve korunması gereken bölümleri hakkında bilgilendirilmiyor. Tescilin ardından alanın düzenli olarak denetlenip denetlenmediği, tahrip edilen bölümlerin kayıt altına alınıp alınmadığı ve koruma amacıyla herhangi bir bakım çalışması yapılıp yapılmadığı konusunda bir çalışma bulunmuyor. Birinci derece sit alanları, bilimsel çalışmalar dışında aynen korunması gereken alanlardır. Bu alanlarda hiç bir yapılaşmaya izin verilmediği gibi, mağara odaları, geçitler ve kaya bloklarının tarihi dokusunun “olduğu gibi” geleceğe aktarılması zorunludur.
Haber: Dilan Bingöl\MA
