20 Ağustos 1938 tarihli bir belgeye göre, 1937’de Almanya’dan alınmasına karar verilen gazların bombalara doldurulmasında kullanılacak tesisat için Almanya’nın Kiel kentindeki Hagenuk firmasıyla temasa geçilmesi istendi
Dersim Tertelesi sırasında zehirli gaz kullanıldığına ilişkin yıllardır süren tartışmalara yeni bir arşiv belgesi eklendi. Dersim Gazetesi’nde Mahsuni Gül ve Nesimi Aday imzasıyla yayımlanan çalışmada, Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi’nde bulunan 20 Ağustos 1938 tarihli belge kamuoyuyla paylaşıldı.
Belge, daha önce ortaya çıkarılan ve Almanya’dan yaklaşık 20 ton Chloracetophenon, İperit ve benzeri gazlarla bunların bombalara doldurulmasında kullanılacak otomatik bir tesisatın alınmasını öngören 1937 tarihli kararın ardından, tesisatın hangi firmadan temin edilmesinin planlandığına ilişkin yeni bilgi içeriyor.
Hagenuk firması
Dersim Gazetesi’nin ilk kez yayımladığı belgenin 20 Ağustos 1938 tarihini taşıdığı, gizliliğinin ise 20 Kasım 2020 tarihli kararla kaldırıldığı belirtildi. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi’nde yer alan belge, Millî Müdafaa Vekâletine gönderilen bir yazıyı içeriyor.
Belgede, Berlin Büyükelçiliğinden gelen bilgiye dayanılarak Kiel’deki Hagenuk firmasından satın alınacak gaz doldurma tesisatının bedelinin kliring yoluyla ödeneceği belirtiliyor ve söz konusu firmayla temasa geçilmesi isteniyor.
Böylece daha önceki belgelerde yalnızca “Alman firmaları” şeklinde yer alan tesisatın teminine ilişkin süreçte ilk kez somut bir şirket adı ortaya çıkmış oldu.
20 ton gaz ve doldurma tesisatı
Dersim Gazetesi’nin 2019 yılında yayımladığı belgelerde, Dördüncü Umumi Müfettiş Abdullah Alpdoğan’ın Başvekâlete gönderdiği telgrafta Tayyare Alay Kumandanlığından yangın bombaları, Mill Müdafaa Vekâletinden ise yakıcı ve boğucu gaz bombaları istediği belirtilmişti.
Ardından Mill Müdafaa Vekâleti ile Maliye Vekâletinin işlemleri sonrasında 7 Ağustos 1937 tarihli İcra Vekilleri Heyeti kararı çıkarılmıştı. Kararnamede, çeşitli uçak bombalarında kullanılmak üzere yaklaşık 20 ton Chloracetophenon, İperit ve benzeri gaz ile bu gazların bombalara doldurulmasına yönelik komple otomatik tesisatın Almanya’dan satın alınması öngörülüyordu. Dersim Gazetesi’nin aktardığı arşiv kaydına göre kararnamenin altında dönemin Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’ün de imzası bulunuyor.
Yeni yayımlanan 1938 tarihli belge ise bu süreçte adı geçen otomatik gaz doldurma tesisatının temini konusunda Kiel merkezli Hagenuk firmasını işaret ediyor.
Tanıklık ve belgeler
Dersim’de zehirli gaz kullanıldığına ilişkin anlatım ve belgelerin geçmişi daha eskiye dayanıyor. Dersim Gazetesi’ndeki çalışmada, Nuri Dersimi’nin 1952 yılında yayımlanan kitabına ve İhsan Sabri Çağlayangil’in 1986 yılında Kemal Kılıçdaroğlu’na verdiği röportaja dikkat çekiliyor. Çağlayangil’in söz konusu röportajda Dersim’de mağaralara sığınanlara karşı gaz kullanıldığını anlattığı hatırlatılıyor.
Çalışmada ayrıca Seyid Rıza’nın kızı Leyla’nın 17 Ağustos 1937’de Laçinan Deresi’nde yaşananlara ilişkin tanıklığına da yer veriliyor. Leyla’nın farklı silahların kullanıldığını ve son kullanılan silahın ardından öldürülen çocukların bedenlerinin “masmavi” olduğunu anlattığı aktarılıyor.
Almanta Federal Meclis’i raporu
Dersim’de Alman yapımı gazların kullanıldığına ilişkin tartışmalar 2019 yılında Almanya Federal Meclisi’ne de taşındı. Sol Parti milletvekillerinin verdiği soru önergesine dönemin Angela Merkel hükümeti, konunun bilimsel çalışmalarla araştırılması gerektiği yönünde yanıt verdi.
Almanya Federal Meclisi Bilimsel Servisleri tarafından 22 Haziran 2026’da tamamlanan raporda ise Dersim 1937-38 süreci tarihsel ve uluslararası hukuk açısından ele alındı. Raporda, Almanya’dan Türkiye’ye yapılan silah sevkiyatının zehirli gaz kullanımına yönelik silah ve savaş tekniği donanımını da kapsadığı, ancak ilgili askeri arşivlere erişimdeki sınırlılıklar nedeniyle konunun yeterince araştırılmadığı belirtildi.
Raporda ayrıca, 1948 Soykırım Sözleşmesi’nin 1937-38’e geriye dönük uygulanması konusunda hukuki tartışmalar bulunduğu belirtilirken, sözleşmenin uygulanabilir kabul edilmesi halinde bazı nesnel ve öznel koşulların gerçekleştiğine ilişkin dayanakların bulunduğu değerlendirmesine yer verildi. Dersim nüfusunun Kürt etnik aidiyeti ve Alevi inancı bakımından korunan bir grup olarak değerlendirilmesi için güçlü gerekçeler bulunduğu da raporda ifade edildi.
Dersim Gazetesi’nde Mahsuni Gül ve Nesimi Aday imzasıyla yayımlanan çalışmada, yeni belgenin önemine ilişkin, 1937’deki kararda belirtilen “Alman firması” ifadesinin artık somut bir firma ve kentle ilişkilendirilebildiğine dikkat çekiliyor: Hagenuk ve Kiel.
HABER MERKEZİ
