22 Ekim 1984’te yaşamını yitiren Cegerxwîn, modern Kürt şiirinin öncü isimlerinden. ‘Kî ne em?’deki kimlik sorusu, ‘Gulfiroş’taki aşk ve ‘Pir xweş e’deki yaşam sevinci, Cegerxwîn’in şiirlerini kitap sayfalarından hafızaya taşıdı
“Kî ne em”, geçmişten günümüze Kürt müziğinin mücadele çağrısı taşıyan şarkılarından biri. Şivan Perwer’in seslendirdiği şarkıda, Kîne em? Cotkar û karker/Gundî û rêncber/Hemû proleter/Gelê Kurdistan/Şoreş û volqan/Tev dînamêt in/Agir û pêt in/Sor in wek etûn/Agir giha qepsûn”
Sözleri modern Kürt şiirinin öncü isimlerinden Cegerxwîn’e ait olan şarkıda Kürtler’in isyankarlığına vurgu yapılıyor.
‘Ben’den biz’e’
Cegerxwîn’in şiirlerinin müzikle buluşmasının dikkat çekici örneklerinden biri, “Kîme ez?” oldu. Şairin “Ben kimim?” sorusu, Şivan Perwer’in uyarlamasında “Kî ne em?”, yani “Biz kimiz?” biçimini aldı. Şiirin tekil sesi, şarkıda kolektif bir seslenişe dönüştü.
Bu değişim, Cegerxwîn’in şiirlerinin müzik içerisinde yeniden yorumlanmasının da bir örneği. Şiirler kimi zaman yeni bestelerle, kimi zaman geleneksel ezgilerle, kimi zaman da daha önce yapılmış bestelerin farklı yorumlarıyla dinleyicilere ulaştı.
Mihemed Şêxo, Şivan Perwer, Ciwan Haco ve Xelîl Xemgîn başta olmak üzere pek çok sanatçı, Cegerxwîn’in şiirlerinden yararlandı. Bu ilişki daha sonraki kuşaklarda da devam etti. Berfîn Aktay, Yûnûs Dişkaya, Mehmet Atlı, Bûrhan Berken ve Rûken Yılmaz gibi isimler, şairin sözlerini kendi müzikal yorumlarıyla seslendirdi.
“Pir xweş e”nin resmî künyesinde sözler Cegerxwîn’e, müzik Ciwan Haco’ya ait. Mehmet Atlı’nın “Pismamo” yorumunda ise şiir Cegerxwîn’e, müzik geleneksel repertuvara atfediliyor. Bu örnekler, şairin dizelerinin farklı yollarla şarkıya dönüştüğünü gösteriyor.
Cegerxwîn’in şiirlerinin şarkılardaki karşılığı mücadele çağrılarıyla da sınırlı kalmadı. Aşk, özlem, doğa ve yaşam sevinci de sanatçıların sesinde karşılık buldu. “Gulfiroş”ta gül ile gönül arasında kurulan ilişki, “Pir xweş e”de dünyaya ve ülkeye duyulan sevgi, şairin farklı şiir damarlarını dinleyicilere taşıdı.
“Kî ne em”in yanı sıra Cegerxwîn’in pek çok başka şiiri de müzikle buluştu. Cegerxwîn’in şiirlerinin bestelenmesinden oluşturulan şarkılardan bazıları:
Mihemed Şêxo“Ay lê gulê”,
Xelîl Xemgîn “Eman hey lê”
Ciwan Haco “Pir xweş e”,
Mehmet Atlı “Pismamo”
Burhan Berken “Gulfiroş”
Aram Tigran “Lêv şêrîna min”
Yunus Dişkaya “Meyxaneperest im”
Rûken Yilmaz “Serxwebûna mirîşkan”
Berfîn Aktay “Şêrînleba min/Mem û Zîn”
Siyasal mücadelesi
Cegerxwîn, modern Kürt şiirinin öncü isimlerinden biri olmasının yanı sıra döneminin siyasal mücadeleleri içerisinde de yer aldı. Kürt halkının özgürlük ve eşitlik talebini, işçilerin, köylülerin ve emekçilerin yaşamını şiirlerinde işledi. Yoksulluğa, sömürüye ve toplumsal eşitsizliklere karşı sözünü, Kürtlerin maruz kaldığı baskı ve inkâra karşı mücadelesiyle birlikte kurdu.
Asıl adı Şêxmûs Hesen olan Cegerxwîn, 1903 yılında bugün Êlih’in (Batman) Kercews ilçesine bağlı olan Hesarê’de dünyaya geldi. Çocukluk ve gençlik yıllarında çobanlık ve tarım işçiliği yaptı. Medrese eğitimi aldı; farklı bölgelerde bulunduğu yıllarda Kürt toplumunun yaşamını yakından tanıdı.
1925’te Şêx Seîd hareketinin bastırılması, onun siyasal ve edebî yaşamını etkileyen gelişmelerden biri oldu. Sonraki yıllarda şiirlerinde ulusal hak talepleriyle toplumsal eşitlik arayışını birlikte ele aldı.
Celadet Alî Bedirxan’ın çıkardığı Hawar dergisinde şiirlerinin yayımlanması, edebî hayatının önemli dönemeçlerinden biriydi. Cegerxwîn adıyla yayımladığı şiirler, modern Kürt edebiyatının geliştiği bu çevre içerisinde okurlara ulaştı.
1946 yılında Qamişlo’ya yerleşen Cegerxwîn, burada siyasal faaliyetlerini sürdürdü. Civata Azadî û Yekîtiya Kurd içerisinde görev aldı. 1948’de Suriye Komünist Partisi’ne katıldı ve 1954’te partinin parlamento adayı oldu. Daha sonra Kürt siyasal örgütlenmeleri içerisinde çalışmalarına devam etti.
1959–1963 yılları arasında Bağdat Üniversitesi’nde Kurmancî Dili ve Edebiyatı dersleri verdi. Şiirlerinin yanı sıra dil, tarih ve folklor alanlarında da çalışmalar yürüttü.
Siyasal baskılar ve tutuklulukla geçen yılların ardından Irak Kürdistanı ve Lübnan’da bulundu. 1979’da Stockholm’e yerleşti. Edebî çalışmalarını burada sürdüren Cegerxwîn, 22 Ekim 1984’te yaşamını yitirdi. Naaşı Qamişlo’ya götürülerek evinin bahçesinde defnedildi.
Dizeleri yaşıyor
“Sewra Azadî”, “Kîme ez?”, “Ronak”, “Zend-Avista”, “Şefaq”, “Hêvî” ve “Aşitî”, Cegerxwîn’in şiir kitapları arasında yer alıyor.
Ölümünün üzerinden geçen yıllarda dizeleri farklı kuşakların sesinde yeniden hayat buldu. “Kî ne em?”deki kimlik sorusu, “Gulfiroş”taki aşk ve “Pir xweş e”deki yaşam sevinci, Cegerxwîn’in şiirlerini kitap sayfalarından sahnelere ve dinleyicilerin hafızasına taşımaya devam ediyor.
KÜLTÜR SERVİSİ
