Ülke kontrolünü ele geçiren Taliban Yönetimi, 5 yılda Afganistan’ı ‘yasaklar ülkesi haline getirirken, Afgan kadınlar yasaklara karşı direnmeye devam ediyor
Taliban, 15 Ağustos 2021 tarihinde Afganistan’ın başkenti Kabil’e girerek ülkenin yönetimini ele geçirdi. ABD koalisyon güçlerinin ülkeden geri çekilmesi ardından hızlanan bu süreç, 20 yıl aradan sonra ülke genelinde kontrolün Taliban’a geçmesine neden oldu. Çin, İran ve Orta Asya devletlerinin bulunduğu coğrafyanın tam ortasında yer alan Afganistan, çok sayıda farklı aşiret, etnik grup, dillerin konuşulduğu ve kültürlerin oluşturduğu bir yapıya sahip iken; şimdilerde ülke “Taliban öncesi ve sonrası” diye anılmaya başlandı.
Taliban’ın yönetimi ele geçirdiği tarihten bu yana geçen 5 yıllık sürede Afgan halkına uygulanan baskıcı ve yasakçı uygulamaların bilançosu ağır oldu. Yönetimi devraldığı günden bu yana yasaklar listesini arttıran Taliban yönetimi, 4 Ocak’ta yürürlüğe koyduğu “Afgan Ceza Kanunu” ile toplumu 4 “kast”a bölerek, 119 maddelik yasa ile halk arasındaki uçurumu daha da derinleştirdi.
Kadınlar yaşamdan soyutlandı
Bu baskı ve yasakların ana merkezinde ise kadınların yer alması tesadüf değil. 21’inci yüzyılda kadınlar hiç olmadığı kadar “sistematik şekilde dışlandı” ve bu durum “İslami kurallar” adı altında uygulamaya konulan politikalarla daha da derinleştirildi. Kadınların yaşamın her alanından soyutlayan bu politikanın kurumsallaşmasına zemin hazırlayan Taliban yönetimi, devlet kurumlarının yanı sıra güvenlik aygıtı ve kamusal yaşamın büyük bölümünü kontrol etti. Taliban, siyasi muhalefet ve bağımsız medyayı ise tamamen bastırıp kısıtladı.
Raporlara yansıyan ihlaller
Birleşmiş Milletler (BM) İnsan Hakları Ofisi’nin Ağustos 2025 ile Ocak 2026 dönemini kapsayan raporuna göre 2021 yılından bu yana iktidarda olan yönetimin çıkardığı kararların özellikle kadınlar üzerinde “yıkıcı etkiler” yarattığı vurgulandı.
Eğitim, çalışma, sağlık, seyahat ve ifade özgürlüğü başta olmak üzere temel insan hakları, rejimin aldığı kararlarla fiilen ortadan kaldırılırken; son 5 yılda kadınlara ve kız çocuklarına dönük çok sayıda yasak konuldu. Yasaklardan bazıları şöyle:
- Kız çocuklarının ortaokul ve üniversitelere gitmesi yasaklandı. 2,2 milyon kız çocuğu ilkokul sonrası eğitimden mahrum bırakıldı.
- Kadınların, ulusal ve uluslararası kuruluşlar dahil olmak üzere çoğu iş yerinde çalışması engellendi.
- Güzellik salonları ve kadınların toplu halde vakit geçirdiği alanlar kapatıldı.
- Kadınların tek başlarına seyahat etmeleri yasaklandı.
- Kadınların parklara, spor salonlarına ve halka açık hamamlara girmeleri yasaklandı.
- Kıyafet zorunluluğu getirildi, yüz dahil tüm vücudun örtülmesi kuralı sert bir şekilde denetleniyor.
- Kadınların kamusal alanda sesli konuşması ve şarkı söylemesi yasaklandı.
- Pençşir Bölgesi’de kadınlara yönelik okuma ve yazma kursları iptal edildi.
- Herat’ta burka giymeyen kadınların devlet dairelerine, sağlık merkezlerine, mağaza ve düğün salonlarını girmesi yasaklandı.
- Gazne’de yayın yapan Radyo Khushal, kadınların yayına bağlanması gerekçesiyle kapatıldı.
- Evde kalmaya zorlanan kadın kamu çalışanlarına ödenen düşük maaşlar Ocak 2026 itibarıyla tamamen kesildi ve kadınlar fiilen işten çıkarıldı.
- Kadınlar tarafından yazılmış kitaplar, konusu ya da yazarı fark etmeksizin bazı eyaletlerdeki kitapçı ve kütüphanelerden kaldırıldı; insan hakları ve toplumsal cinsiyet çalışmaları ise açıkça yasaklandı.
- Kadınların ruh sağlığı ve psikososyal destek faaliyetleri alması ve bu hizmetlere ulaşması yasaklandı.
Teknoloji de hedefte
Kamuya açık infaz ve kırbaçlama gibi cezaların sürdüğü ülkede, 2021’den bu yana en az 12 kişiyi idam eden Taliban, tüm bu yasak ve baskılara karşı tepkileri ortadan kaldırmak için teknolojiye de savaş açtı. İnsanların ihlalleri belgeleyebildiği, protesto videolarını paylaşabildiği, bu kanıtları uluslararası kamuoyu ve insan hakları kuruluşlarına ulaştırabildiği son araçlardan biri olan akıllı telefon kullanımını da yasakladı. Bağımsız gazeteciliğin ciddi şekilde zayıfladığı ve birçok gazetecinin baskıya maruz kaldığı Afganistan’dan haber almak bu yasak ile birlikte daha da zorlaştı.
Mor Cumartesi Hareketi
Öte yandan tüm dünyada olduğu gibi direnişi kuşanan Afgan kadınları, kurdukları Mor Cumartesi Hareketi ile seslerini daha gür çıkarmayı sürdürüyor. Uluslararası topluma ise dayanışma çağrılarında bulunuyor. Sivil alandaki direniş odaklarından biri olan bu hareket, Afgan kadınlarının haklarını savunan, Taliban rejimine ve kadınlara yönelik baskılara direnen bir kadın hareketi olarak karşımızda duruyor. Afgan kadınlar kurdukları bu hareket ile dünya kadınlarından destek ve dayanışma bekliyor.
Haber: Necla Demir Arvas\MA
