Prof. Dr. Utku Perktaş, kuşlardan fosillere, biyolojik ve kültürel hafızanın birlikte nasıl okunabileceğini anlattı:
Çoğu insan arkeolojiyi yalnızca insan uygarlıklarının geçmişini araştıran bir disiplin olarak düşünür. Oysa yaşamın da kendi arkeolojisi vardır. Bugün yaşayan her tür, milyonlarca yıllık evrimsel tarihin izlerini taşır
Yerel adları, halk anlatıları, şarkıları, inançları ve gündelik yaşamdaki karşılıkları da var. Bir kuşun yok olması bazen bir kelimenin unutulması anlamına gelir. Biyolojik çeşitlilik ile kültürel çeşitlilik aynı hikâyenin iki farklı yüzüdür
Nasıl bir tarihçi eski bir el yazmasını okuyarak geçmişi anlamaya çalışıyorsa, doğa tarihçisi de tek bir kuş örneğinden milyonlarca yıllık evrimsel hikâyeye ve insanın doğayla kurduğu ilişkinin dönüşümüne kadar uzanan katmanları okuyabilir
Duygu Kıt
Doğa tarihi, çoğu zaman yalnızca canlıları sınıflandıran ya da geçmiş yaşamı anlatan bir bilim dalı olarak görülüyor. Oysa her kuş, her fosil, her müze örneği ve hatta her yerel tür adı; milyonlarca yıllık evrimsel süreçlerin, iklim değişimlerinin ve insan-doğa ilişkilerinin taşıdığı birer hafıza katmanı. Bir arkeolog toprağı kazarak geçmiş uygarlıkların izini sürer. Peki geçmiş nerede saklıdır? Bir kuşun kanadında, bir fosilde, bir müzede ya da unutulmaya yüz tutan bir yerel isimde. Bugünün canlılarına bakarak yaşamın geçmişini okumayı, biyolojik ve kültürel hafızayı birlikte düşünmeyi öneren “Doğa Tarihinin Arkeolojisi”ni Hacettepe Üniversitesi Biyoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Utku Perktaş ile konuştuk.
- ‘Doğa Tarihinin Arkeolojisi’ dediğimizde tam olarak neyi kastediyoruz?
Çoğu insan arkeolojiyi yalnızca insan uygarlıklarının geçmişini araştıran bir disiplin olarak düşünür. Oysa yaşamın da kendi arkeolojisi vardır. Bugün yaşayan her tür, milyonlarca yıllık evrimsel tarihin izlerini taşır. Bir kuşun kemiğinde, DNA’sında, göç yolunda ya da sesinde geçmiş iklimlerin, eski coğrafyaların ve kaybolmuş ekosistemlerin izleri saklıdır. Doğa tarihinin arkeolojisi dediğim şey, bugünün canlılarına bakarak yaşamın derin geçmişini yeniden okuyabilmektir.
- ‘Doğa Tarihinin Arkeolojisi’ yaklaşımı, klasik doğa tarihinden hangi yönlerle ayrılıyor ve bugün neden önemli?
Aradaki fark ilk bakışta çok büyük görünmeyebilir ama sonuçları gerçekten büyük. Klasik doğa tarihi, canlıları görünen özellikleriyle sınıflandırıyordu: şekilleri, renkleri, nerede yaşadıkları, hangi koleksiyonlarda hangi örneklerin bulunduğu; yani bir anda gözlenebilen şeylerin bir tür envanterini çıkarıyordu.
Genetik veriyle çalıştığımızda ise artık gözle görülmeyeni de görünür kılabiliyoruz: canlının genetik materyalinde zamanla biriken küçük değişimleri (mutasyonları) okuyarak, doğrudan gözlemleyemediğimiz bir geçmişi istatistiksel yöntemlerle yeniden kurabiliyoruz.
“Arkeoloji” derken bunu biraz oyunbaz bir şekilde iki anlamda kullanıyorum: bir yandan gerçekten bir kazı yapıyoruz, ama kürekle değil, laboratuvarda ve bilgisayar başında; öte yandan bilginin kendisini sorguluyoruz, bir bilim dalının neyi “veri” saydığı da değişiyor. Yani genetik veri doğa tarihine sadece yeni bir malzeme olarak eklenmiş değil; onu bir anlık fotoğraftan, zaman içinde akan gerçek bir hikâyeye dönüştürüyor.
Bunun bugün bu kadar önemli olmasının birkaç nedeni var. Birincisi, içinde bulunduğumuz biyoçeşitlilik krizinde, değişimi ölçebilmek için geçmişle kıyaslama yapmamız gerekiyor; müzelerde duran 50-100 yıllık örneklerden genetik materyal çıkarabildiğimizde, geçmişteki popülasyonları sanki o döneme gitmiş gibi doğrudan gözlemleyebiliyoruz.
İkincisi, artık her şey için yeniden saha çalışmasına çıkmak zorunda değiliz, elimizdeki müze koleksiyonlarını yeniden “kazabiliyoruz”. Rafta duran bir deri veya kemik örneği artık sadece teşhir edilen bir nesne değil, zamana yayılmış bir hatıra defteri, bir genetik arşiv gibi.
Üçüncüsü, bu arşivlerin dijitalleşmesi ve verilerin açık şekilde paylaşılması sayesinde, doğa tarihi artık sadece arazide değil, arşivde ve bilgisayar ekranı başında da yapılabiliyor. Bu da bize önceki dönemlerle kıyaslanamayacak bir hız ve erişim kolaylığı sağlıyor.
- Bir kuşa bakarak gerçekten geçmişi okuyabilir miyiz?
Aslında doğa tarihinin en heyecan verici yanı da bu. Bir kuş yalnızca bugün yaşayan bir organizma değildir. Taşıdığı genetik bilgi, akrabalık ilişkileri, göç davranışları ve dağılışı bize milyonlarca yıllık evrimsel süreçleri anlatır. Bugün kullandığımız genom(genetik şifrelerin tamamı) analizleri, filogenetik yöntemler ve biyocoğrafi modeller sayesinde, kıtaların ayrılmasından buzul çağlarına kadar uzanan birçok olayı kuşlar üzerinden yeniden inşa edebiliyoruz. Aslında bu durumu farklı türler üzerinden de okuyabiliriz. Mesela Anadolu Sıvacısı: bu kuş türü neredeyse ülkemize endemik bir tür ve 130 bin yıl önce güneybatı Anadolu’da sığınaktaydı ve iklim değişimine bağlı olarak dünyada son buzul maksimumu yaşanırken sığınaktan çıktı ve bugünkü dağılımına ulaştı. Tüm bu bilgiler ise türün DNA’sından elde edildi.
- Doğa tarihi müzeleri bu yüzden mi önemli?
Kesinlikle. Bir doğa tarihi müzesindeki örnek yalnızca sergilenen bir hayvan değildir. Aynı zamanda belirli bir yerden, belirli bir tarihte alınmış bilimsel bir kayıttır. Yüz yıl önce toplanmış bir kuş örneği bugün DNA analizleri için kullanılabiliyor. Tüylerinde biriken ağır metaller ölçülebiliyor. Dağılımındaki değişimler iklim değişikliğiyle ilişkilendirilebiliyor. Dolayısıyla müzeler yalnızca geçmişi koruyan yerler değil; geleceğin bilimini mümkün kılan yaşam arşivleridir.
- Yok oluşları da bir tür arkeolojik kayıt olarak mı görüyorsunuz?
Evet. Genellikle yok oluşu bir son olarak düşünüyoruz. Oysa her yok oluş aynı zamanda belirli bir dönemin tanıklığıdır. Büyük Alk’in, Dodo’nun ya da Fildişi Gagalı Ağaçkakanın hikâyeleri yalnızca kaybolan türlerin hikâyeleri değildir. Bunlar insanların doğayla kurduğu ilişkinin, sömürgeciliğin, habitat kaybının ve ekonomik dönüşümlerin de belgeleridir. Bir tür kaybolduğunda yalnızca biyolojik çeşitlilik azalmaz; kültürel hafızamız da eksilir. Ve unutmamız gereken bir şey yok oluşların evrimin hammaddesi de olması.
- Bu noktada doğa tarihi ile kültür birbirine temas ediyor…
Kesinlikle ediyor. Türlerin yalnızca bilimsel isimleri yoktur. Yerel adları, halk anlatıları, şarkıları, inançları ve gündelik yaşamdaki karşılıkları da var. Bir kuşun yok olması bazen bir kelimenin unutulması anlamına gelir. Dolayısıyla biyolojik çeşitlilik ile kültürel çeşitlilik çoğu zaman aynı hikâyenin iki farklı yüzüdür.
- Bugün ‘Doğa Tarihinin Arkeolojisi’ne neden daha fazla ihtiyaç duyuluyor?
Çünkü Antroposen’de yalnızca geçmişi incelemiyoruz; geleceğin arkeolojik katmanlarını da oluşturuyoruz. Bugün kaybolan türler, değişen göç yolları ve sessizleşen ekosistemler, gelecekte bizim çağımızı anlatacak kayıtlar olacak. Bu nedenle doğa tarihine bakmak yalnızca geçmişi anlamak değildir; nasıl bir gelecek bıraktığımızı da sorgulamaktır.
Doğa yalnızca içinde yaşadığımız bir çevre değil; aynı zamanda yaşayan bir hafıza. Bir kuşa baktığımızda yalnızca bir türü değil, milyonlarca yıllık yaşam tarihini görüyoruz. Ve belki de en önemli soru şu: Biz, bu uzun hikâyenin hangi sayfasını yazıyoruz? Bu soruyu nasıl cevaplayacağımız gerçekten önemli.
- Bir doğa tarihi müzesindeki tek bir kuş örneği bize neler anlatabilir?
Bu soru aslında doğa tarihinin neden bu kadar büyüleyici olduğunu gösteriyor. Çünkü bir müze örneği, yalnızca korunmuş bir kuş değildir; aynı anda birçok farklı hikâyeyi taşıyan bilimsel bir belgedir. Öncelikle bize o türün belirli bir yer ve zamanda var olduğunu söyler. Üzerindeki etiket, toplandığı tarih ve coğrafya sayesinde geçmişteki dağılımını yeniden kurabiliriz. DNA’sını inceleyerek akrabalık ilişkilerini, popülasyonların nasıl ayrıldığını ve geçmiş göçleri anlayabiliriz. Tüylerinden çevresel kirleticileri, izotop analizleriyle beslendiği habitatları, morfolojisinden ise iklim değişikliğine ya da çevresel baskılara verdiği uzun dönemli tepkileri okuyabiliriz.
Ama mesele yalnızca biyoloji değildir. O örnek, aynı zamanda bilim tarihinin de bir parçasıdır. Kim tarafından, hangi amaçla toplandığı; o dönemin doğaya bakışını, keşif kültürünü, hatta sömürgecilikle iç içe geçmiş bilimsel pratikleri de görünür kılar. Bu nedenle doğa tarihi müzeleri yalnızca canlıların sergilendiği yerler değil, yaşamın ve insanın ortak geçmişini saklayan arşivlerdir.
Belki de en etkileyici yanı şu: Bugün bir müze çekmecesinde duran yüz elli yıllık bir kuş örneği, toplandığı dönemde hayal bile edilemeyecek sorulara cevap verebiliyor. Modern genomik yöntemlerle DNA’sını okuyabiliyor, iklim değişikliğinin etkilerini geçmişle karşılaştırabiliyor, hatta artık doğada bulunmayan popülasyonların genetik çeşitliliğini ortaya çıkarabiliyoruz. Yani o örnek geçmişe ait değildir; her yeni bilimsel yöntemle yeniden konuşmaya başlayan canlı bir hafızadır.
Bu yüzden ben doğa tarihi müzelerini, yaşamın kütüphaneleri olarak görüyorum. Nasıl bir tarihçi eski bir el yazmasını okuyarak geçmişi anlamaya çalışıyorsa, doğa tarihçisi de tek bir kuş örneğinden milyonlarca yıllık evrimsel hikâyeye, yüzlerce yıllık çevresel değişime ve insanın doğayla kurduğu ilişkinin dönüşümüne kadar uzanan katmanları okuyabilir. Tek bir örnek bazen bir türün, bazen bir ekosistemin, bazen de bir çağın tanığıdır. İşte doğa tarihinin arkeolojisi dediğim şey de tam olarak budur: Bugünün sessiz tanıkları üzerinden yaşamın derin hafızasını yeniden okumak.
