Wêjegeh Amed ile Dêrsim Araştırmalar Merkezi’nin ilk kolektif çalışması olan etkinlikte konuşmacılar, Arjantinli yazar Borges’i kadim bir kültüre sahip Dêrsim’de, Alevilik kültürüyle birlikte konuşmanın önemine dikkat çekti
Wêjegeh Amed ile Dêrsim Araştırmalar Merkezi’nin (DAM) 3-5 Temmuz tarihleri arasında Dêrsim Pulur(Ovacık)’da düzenlediği edebiyat kampında, Arjantinli yazar Jorge Luis Borges’in eserleri Dêrsim’in sözlü kültürü, Alevilik inancı ve mitolojik birikimiyle birlikte ele alındı. Amed Yazarlar Evi Felsefe Kulübü’nün bir süredir okumalarını yaptığı Borges’in farklı yönlerinin tartışıldığı çalıştayda, yazarın gerçeklik, benlik, zaman ve düş kavrayışı üzerine sunumlar gerçekleştirildi. Yazar Lal Laleş ile Nesimi Aday’ın açılış konuşmalarıyla başlayan etkinlikte, Borges’in felsefi, mitolojik ve edebi dünyasının, kadim kültürel birikime sahip Dêrsim’de tartışılmasının önemine dikkat çekildi.
Alef üzerinden benlik ve dil
Pulur(Ovacık)’da Munzur Nehri kıyısında düzenlenen ilk oturum “Benliğin Kırık Aynası” (Eynika Şikitî ya Kesayetî) başlığıyla gerçekleştirildi. Kerem Bakıcı ile Ahmet Demirel, Borges’in Alef öyküsünden hareketle benlik, gerçeklik ve dil ilişkisini ele aldı. Sunumda, “Her şeyi görebilseydik yine de anlatmaya ihtiyaç duyar mıydık?” sorusu merkeze alınırken, Alef’in bir mucizeden çok anlatının sınırlarını görünür kılan bir kayıp olduğu değerlendirildi.
Kerem Bakıcı, Alef’i dinleyicilere anlatmanın başlı başına bir çelişki barındırdığını belirterek, öykünün özünde anlatılamayanı anlatma çabasının trajedisini taşıdığını söyledi. Alef’i bir “mucize” değil, “yıkım anı” olarak okuduğunu ifade eden Bakıcı, her şeyi gören anlatıcının tam da bu anda kendi anlatısını yitirdiğini dile getirdi. Dilin sonsuzluğu aktarmakta yetersiz kaldığını belirten Bakıcı, “Anlatamadığımız şeyler bizi yok etmez; dil kendi yetersizliğiyle bizi sonsuzluktan korur” dedi.
Dêrsim’in düşsel varlıkları
“Borges’in Düşsel Varlıkları” (MexlûqêHewnan yê Borgesî) başlıklı ikinci oturumda Eylem Ata, Akın Yanardağ ve Yalçın Çakmak sunum yaptı. Oturumda Borges’in Düşsel Varlıklar Kitabı üzerinden mitoloji, halk anlatıları ve kolektif hafıza tartışıldı. Konuşmacılar, Borges’in farklı kültürlere ait düşsel varlıkları bir araya getirirken okuru da bu kurmacanın parçası hâline getirdiğini belirterek, Dêrsim’in sözlü kültürünün benzer bir derleme çalışması açısından önemli bir kaynak sunduğunu ifade etti.
Eylem Ata, Borges’in “Ölü” öyküsünü yalnızca bir ölüm anlatısı olarak değil, mitolojik ve psikolojik bir iç yolculuk olarak değerlendirdiklerini söyledi. Ata, öyküdeki labirentin fiziksel bir mekândan ziyade insanın bilinçdışına, bastırdığı korkularına ve arzularına açılan simgesel bir alan olduğunu ifade etti.
Akın Yanardağ konuşmasında Borges’in geride yalnızca eserlerini değil, labirent, düş ve ayna gibi imgelerle örülü bir düşünce evreni bıraktığını söyledi. Mitlerin ve sözlü anlatıların insanlığı birbirine bağlayan ortak hafızanın parçaları olduğunu belirten Yanardağ, Dêrsim’in doğayla ve mitolojiyle kurduğu ilişkinin Borges’in dünyasıyla güçlü bir bağ kurduğunu dile getirdi.
Yalçın Çakmak ise Borges’in Düşsel Varlıklar Kitabı’nı bir halkbilim çalışması olarak değerlendirerek, yazarın burada esasen bir “hikâye anlatıcısı” gibi öğrendiklerini kayda geçirmiş olmasının kıymetli olduğunu, ancak bu tarz bir çabanın Borges’e özgü olmadığını, sözlü kültürün ağır bastığı pek çok toplulukta benzer zenginliklerin bulunduğunu, aradaki farkın bunların hâlâ yazıya geçirilememiş olması olduğunu söyledi. Çakmak, Dêrsim coğrafyasının sahip olduğu Alevilik ve doğa inancıyla bu konuda çok çeşitli ve önemli örnekler sunduğunu, Borges burada yaşasaydı ilgisine uygun sayısız örnekle karşılaşıp bunları kayıt altına alacağını belirtti.
Borges’in rüyaları tartışıldı
Çalıştayın son bölümünde Nesimi Aday, Fatih Kök, Gönül Dalkuş, Ezgi Kaya ve Lal Laleş, “Borges’in Rüyalarına Girmek” başlığı altında sunum yaptı. Oturumda Borges’in düşler, aynalar, labirentler ve sonsuzluk üzerinden kurduğu edebi evren ele alınırken, yazar ile okur arasındaki sınırların silikleştiği kurmaca dünyası tartışıldı.
Fatih Kök, Borges’in kurmaca ile gerçeklik arasındaki sınırları bilinçli biçimde belirsizleştirdiğini söyleyerek, Borges’in dünyasında rüyaların ve hayali varlıkların yalnızca edebi unsurlar değil, gerçekliği yeniden düşünmeye çağıran felsefi araçlar olduğunu belirtti. Kök, yazarın öykülerinin hakikatin çoğu zaman anlatılar aracılığıyla kurulduğunu düşündürdüğünü ifade etti.
Kapanış konuşmasını yapan Nesimi Aday ise Borges’in rüya poetikasını Dêrsim mitolojisiyle birlikte değerlendirdi. Borges’in Düşsel Varlıklar Kitabı ile Dêrsim’in sözlü anlatıları arasında benzerlikler kuran Aday, Reya Heq inancındaki Hızır figürü ile yılan anlatılarının Borges’in mitolojik evreniyle ortaklıklar taşıdığını söyledi. Aday, sunumunda ayrıca Borges’teki Naga figürüne değinerek Hint mitolojisinde Buddha’yı koruyan yılanların bilgelik ve kutsallık simgesi olduğunu, Kureyş Baba’nın yılanı kırbaç olarak kullanmasının da aynı geleneğin bir uzantısı olduğunu ifade etti. Çalıştay, Borges’in evrensel edebi mirası ile Dêrsim’in sözlü belleği ve mitolojisi arasında kurulan ilişkinin yeni ortak çalışmalarla sürdürülmesi gerektiği vurgusuyla sona erdi.
KÜLTÜR SERVİSİ
