Cengiz Holding adeta yasaların üzerinde bir yerde dururken, yaşama en büyük darbeleri vuran bir yapı olarak nitelenmekte. Holding’e bağlı Eti Bakır ise Artvin’den, Amed’e kadar büyük yıkımlara neden olurken, şirket ‘fırsat’ raporu hazırlamış
K. Bülent Ongun
Türkiye’nin bakır tekeli haline dönüşen Cengiz Holding’e bağlı Eti Bakır, “İklim ve Doğa Bağlantılı Risk ve Fırsat Değerlendirme 2025” başlıklı rapor yayımladı. 1 Ocak–31 Aralık 2025 dönemine ait öne sürdüğü verilerle hazırlanan rapor; Samsun, Şemrex (Mazıdağı), Küre, Semsûr (Adıyaman), Sêrt (Siirt), Murgul, Cerattepe ve İzmir olmak üzere şirketin 8 işletmesini kapsıyor. 28 şirketin onlarca alt şirketiyle dev bir organizasyona AKP iktidarı döneminde ‘yakaladığı fırsatlarla’ Holdingleşen ‘Cengiz İnşaat’ özelleştirme yoluyla aldığı Eti Bakır AŞ ise dev bir tekele dönüştü.
Tekelleşen Eti Bakır
Eti Bakır’ın ait olan tesisler; Samsun İzabe ve Elektroliz Tesisi, Küre İşletmesi (Kastamonu), Mazıdağı Metal Geri Kazanım ve Entegre Gübre Tesisi (Şemrex-Merdîn), Murgul İşletmesi (Artvin), Cerattepe İşletmesi (Artvin), Adıyaman İşletmesi (Semsûr), Halıköy Antimuan İşletmesi (İzmir), Siirt İşletmesi (Sêrt), İnebolu Limanı (Kastamonu), Eti Bakır Tereksay (Kırgızistan – Kırgızaltın A.Ş. ortaklığı), Çayeli Bakır ve Anagold Madencilik (İliç), Xarpêt (Elazığ) Meden ilçesi, Çanakkale ve Sinop Boyabat ilçesi olurken, holding ve Eti Bakır dev bir sermaye yapısı olarak tekelleşmiş durumunda.
680 bin ton sülfürik asit Şemrex’e
Eti Bakır’ın entegre üretim modelinin doğa ve iklim perspektifinden değerlendirildiği iddia edilen raporda Küre–Mazıdağı–Samsun arasındaki üretim zinciri bu bağlamda aktarılıyor. Raporda, bir işletmede ortaya çıkan malzemenin diğer tesislerde hammadde olarak değerlendirilmesi, doğal kaynak kullanımının azaltılmasına ve döngüsel ekonominin güçlendirilmesine katkı sağladığı iddia ediliyor. Samsun İzabe ve Elektroliz Tesisi’nde metal içeren artık ürünler ve proseslerden ortaya çıkan kükürt dioksit; entegre üretim modeli içerisinde değerlendirilerek katot bakır, sülfürik asit, fosforik asit ve gübre üretiminde kullanılıyor. Tesiste yıllık yaklaşık 5.919 ton bakır ve 680 bin ton sülfürik asit üretildiği belirtilirken, bu zehirli asit Şemrex’e taşınıyor.
Trajikomik iddia
Raporda, Mazıdağı Metal Geri Kazanım ve Entegre Gübre Tesisleri’nde yılda yaklaşık 500 bin ton ikincil hammaddenin geri kazanıldığı, böylece 54,4 hektarlık yeni bir madencilik alanına duyulabilecek ihtiyacın önüne geçildiği aktarılıyor. Eti Bakır’ın doğa ve iklim bağlantılı uygulamalarında lojistik süreçler de önemli bir yer tuttuğu iddia edilen raporda, Cerattepe İşletmesi’nde kullanılan teleferik sistemi, karayolu taşımacılığı ihtiyacını azaltarak yılda yaklaşık 1 milyon litre yakıt tüketiminin sağlandığı belirtilirken, 25 bin hektarlık alanı kapsayan Murgul İşletmesi’nde ise rehabilitasyon çalışmaları kapsamında 2006 yılından bu yana 1 milyon metrekarenin üzerinde alan yeniden doğaya kazandırıldığı ve 815 binden fazla fidan dikildiği iddiası trajikomik bir boyuta işaret ediyor.
Murgul’dan Şemrex’e
Raporda belirtilen entegre üretim modelinde; nikel, kobalt, mangenez, lityum ve nadir toprak elementlerinin üretilmesi amacıyla Eti Bakır Kastamonu Küre madeninden sağlanan bakır piriti önce İnebolu Limanı’na taşınıyor. Buradan denizyolu ile önce Samsun’a, ardından demiryolu ile özel vagonlarda Amed’e geliyor. Cengiz Holding’in o dönem ihaleye giren diğer şirketlerin verdiği tekliften 109 milyon daha yüksek fiyatla alarak inşa ettiği ve kamuya ait olan tren yolu şirkete ‘özel’ hale dönüştürülürken, bakır piriti bu biçimde Şemrex’e taşınıyor. Bakır piriti bu uzun yolculuktan sonra Şemrex’te övünerek aktardıkları sülfürik asit ve siyanür havuzlarında farklı madenlere ayrıştırılıyor. Tesislerin diğer ihtiyacı olan büyük miktarlardaki su ise DSİ’nin Eti Bakır’a özel olarak inşa ettiği belirtilen ‘Diyarbakır Dilaver Barajı’ndan sağlanıyor.
Şemrex’te dev işletmeler
Raporda, Murgul’da 1 milyon m2 yani 100 hektara 815 bin fidan dikerek doğaya kazandıklarını iddia ederlerken, Murgul maden sahasının büyüklüğünün 25 bin hektar olması dikkat çekiyor. 815 bin fidan diktikleri bölgede kaç fidanın tuttuğu ise raporda yer almazken, fidan dikerek binlerce yılda oluşmuş olan doğal orman ekosistemini 100 hektar alanda var ettiklerini açıklamaları boş bir iddiadan öteye geçemiyor. Şemrex’te bulunan tesisin arazi büyülüğü bilgisi açık kaynaklarda yer almazken, devasa büyüklükteki entegre tesis; 5 ana fabrika, 12 yardımcı tesis ve kurulumu yapılan 52 MW kurulu güce sahip büyük bir Güneş Enerjisi Santralini (GES), siyanür ve sülfürik asit havuzları, devasa büyüklükteki su göletleri yer alırken, tesisin yanındaki ormanlık ve engebeli araziler ile köyler, yeni yatırımlar için adeta çökülüyor.
Dezenformasyonla rıza üretmek
Şirketin Şemrex’teki tesisler, bünyesindeki düzenli depolama alanı projeleri ve kapasite artışları için bölgedeki belirli poligon ve parseller peş peşe “Özel Endüstri Bölgesi” statüsü kapsamına alınarak genişlerken, halkın arazilerine adeta el konuluyor. Öte yandan raporda, 54.4 hektar maden sahası gereksinimi entegre tesisle engellendiği belirtilirken, Cengiz Holding’in Çanakkale’de 2 adet altın ve bakır madenleri bin 210 hektar alanı kapsıyor ve bu alanda yüzbinlerce ağaç şirket tarafından katlediliyor. Şirket, Cerattepe’de 4 bin 406 hektar ormanlık alanı yerle bir etmeyi sürdürürken, 54.4 hektar için rapor hazırlamak ancak sermayenin, dezenformasyon üzerinden rıza üretme amacından başkaca bir anlam içermemektedir.
