Dil, inanç ve sesin kesiştiği noktada ‘Terenumên Kurdî’, Kürtçe’nin Hristiyan litürjik gelenek içindeki erken izlerinden birini taşıyarak Mezopotamya’nın çok dilli hafızasını terennüm geleneği üzerinden görünür kılıyor
Rêdûr Dîjle
Hristiyan litürjik kültüründe terennüm geleneği yüzyıllardır varlığını sürdürüyor. Bu gelenek, müzik, dua ve şiirin iç içe geçtiği kadim bir ibadet biçimi olarak biliniyor. Ezgili okuma, makamla icra ve kutsal metinlerin melodik biçimde seslendirilmesi bu geleneğin temelini oluşturuyor. Bu yapı yalnızca estetik bir müzik pratiği olarak değerlendirilmiyor. Aynı zamanda ses aracılığıyla kurulan ruhani bir deneyim olarak görülüyor. Süryani litürjisinde bu gelenek “zmîroso” ve “qolê” adıyla karşılık bulurken, zamanla farklı diller ve topluluklar arasında yayılım göstererek Mezopotamya’dan Doğu Akdeniz’e uzanan geniş bir kültürel alana yayılıyor.
Benzer ezgili kutsal metin okuma pratikleri yalnızca Süryani-Hristiyan dünyasıyla sınırlı değil. Yahudi litürjisinde Tevrat ve Mezmurlar’ın melodik okunması, İslam geleneğinde Kur’an tilaveti ve mevlid icraları, ses ile kutsal metin arasındaki ilişkinin tarihsel derinliğini ortaya koyuyor. Bu çerçevede terennüm, yerel bir ibadet biçimi olmanın ötesinde, daha geniş bir “kutsal ses” geleneğinin parçası olarak görülüyor.
Terenumên Kurdî
Bu geniş litürjik miras içinde 19’uncu yüzyılda kaleme alınan “Terenumên Kurdî”, Kürtçe yazılı edebiyat içerisinde Hristiyan litürjik şiirin bilinen en erken ve en kapsamlı örneklerinden biri olarak öne çıkıyor. Süryani müzik geleneği ile Kürtçe yazılı kültürün kesişiminde yer alan eser, Tur Abdin çevresindeki çok dilli dini yaşamın önemli bir yansıması olarak değerlendiriliyor. Kaynaklarda Muelim Melki el-Qilitî’ye atfedilen eser, yalnızca bir ilahi derlemesi olarak görülmüyor. Aynı zamanda Kürtçe’nin dini ve edebi alanlardaki kullanımına ilişkin güçlü bir tarihsel belge niteliği taşıyor.
El yazmasının M. Birhanê Tarînî tarafından bulunarak Latin harflerine aktarılması, metnin yeniden erişilebilir hale gelmesini sağladı. Böylece Terenumên Kurdî, araştırmalar açısından incelenebilir bir kaynak niteliği kazandı.
“Terennüm” kavramı Süryanicede “zmîroso” ve “qolê” ile ilişkilendiriliyor ve yakarışta bulunmak, sesi yükselterek dua etmek anlamına geliyor. Hristiyan gelenekte bu terim, makamla icra edilen ilahi ve mezmur okumalarını kapsıyor. Bu geleneği icra edenlere ise “murennim” deniyor. Doğu kiliselerinde terennüm, erken dönemlerden itibaren ibadetin temel unsurlarından biri haline geliyor. Bazı kaynaklarda “tertîl” olarak da anılan bu yapı, 2’nci yüzyıldan itibaren şekilleniyor ve 17’nci yüzyılda daha sistemli bir litürjik form kazanıyor.
Terenumên Kurdî, bu uzun geleneğin Kürtçe içindeki özgün bir uzantısı olarak değerlendiriliyor. Eserde toplam 120 terennüm bulunuyor. Metinler mezmur geleneğine uygun biçimde ikili, üçlü, dörtlü, sekizli ve on ikili bölümler halinde düzenlenmiş durumda. Hece ölçüsü, aruz ve serbest ritmik yapıların birlikte kullanılması, eserin hem şiirsel hem de müzikal yönünü belirginleştiriyor. Tekrarlanan nakaratlar ise ilahilerin ayinlerde makamla icra edilmesini mümkün kılıyor. Eserin sekiz farklı kilise makamıyla icra edildiği belirtiliyor. Bu yapı, metnin yalnızca okunmak için değil, doğrudan sesle icra edilmek üzere kurgulandığını gösteriyor. Her bir terennüm başlığının kendi başına ayrı bir edebî atmosfer kurması ise eserin iç dünyasını zengin bir duygu ve anlam alanına dönüştürüyor. Eserde Hristiyan teolojisi Kürtçe üzerinden ifade ediliyor. Mezmur ve İncil metinlerinin Kurmancî ile nazmedilmesi ve yer yer Torê ağzının kullanılması, eseri dil tarihi açısından da önemli bir kaynak haline getiriyor. Süryani litürjik dünyasında gelişen Sougitha (diyalog ilahileri) ve Dorekhta (melodik şiir) gibi formlar da bu geleneğin arka planını oluşturuyor. Riha ve Nisêbîn hattında Sougitha, Colemêrg ve Duhok çevresinde ise Dorekhta biçiminin yaygınlaşması, bölgesel litürjik çeşitliliği ortaya koyuyor.
Çok dilli coğrafya
Terenumên Kurdî’nin şekillendiği Tur Abdin bölgesi, Süryani dünyasının en önemli ruhani merkezlerinden biri olarak kabul ediliyor. “İbadet edenlerin dağı” anlamına gelen bu bölge, yüzyıllar boyunca Arapça, Süryanice ve Kürtçe’nin birlikte kullanıldığı çok dilli bir dini yaşam alanı olarak öne çıkıyor. Midyat, Hah, Kafro, Bsorino ve Qilit gibi yerleşimler bu yapının önemli merkezleri arasında yer alıyor.
Müellif tartışması
Araştırmalara göre eser ve müellifi hakkında yazılı kaynaklarda bilgi bulunmazken, sözlü kaynaklarda ise sınırlı ve parçalı bilgiler yer alıyor. Metinde geçen “mulken li Îbrahîm Melkî el-Qilisî” ifadesi, eserin Îbrahîm Melkî Qilitî’ye ait olduğu yönünde bir izlenim sunuyor. Ancak metnin sonunda yer alan “we hazîhî xasset’ul-Muellim Melkî” ifadesi, eserin asıl müellifinin büyük olasılıkla onun babası Muelim Melkî olduğunu gösteriyor. Bu nedenle Îbrahîm Melkî’ye dair bilgiler, doğrudan yazar verisi bulunmadığı için dolaylı bir biyografik çerçeve olarak ele alınıyor.
İbrahim Melkî
Îbrahîm Melkî, Mardin’in Stewrê (Savur) ilçesine bağlı Qilit köyünde dünyaya geldi. Bêt Fetrosan adlı köklü bir aileye mensup olduğu biliniyor. Ailenin kökeni Stewr’e bağlı Qalûq köyüne dayanıyor. Süryani Kadim Kilisesi’nin saygın metropoliti, eğitimcisi ve tarihçisi Henna Dolabanî’nin de bu aile çevresine mensup olduğu kabul ediliyor. Fetrosan ailesi 1880’li yıllarda Ortodoksluktan Protestanlığa geçiyor. Aile üyeleri uzun süre Midyatlı Bêt Hurmuz ailesiyle akrabalık ve dini ilişkiler kuruyor. Aslen Musul kökenli olan Bêt Hurmuz ailesi, Midyat’a yerleştikten sonra varlıklı ve etkili bir Protestan aile olarak bölgede öne çıkıyor. Îbrahîm Melkî’nin de bir dönem Bêt Hurmuz ailesine papazlık yaptığı, bu ailenin dini hayatında etkin bir rol üstlendiği belirtiliyor.
Bu aile çevresi içinde yetişen Îbrahîm Melkî, Midyat’ta dini hizmetlerde bulunan bir din insanı olarak tanınıyor. Arapça, Kürtçe ve Süryanice kullanarak vaazlar verdiği biliniyor. 1910’lu yıllara kadar Midyat çevresinde faaliyet yürütüyor. Anadilinin Süryanice olduğu belirtiliyor. Bununla birlikte Kürtçe, Arapça ve Türkçeyi de iyi düzeyde bildiği ifade ediliyor. 1915 öncesindeki siyasi ve toplumsal gerilimler nedeniyle Lübnan’a göç etmek zorunda kalıyor. Qilit köyünün Beyrut ile tarihsel ticari ve kültürel ilişkileri bulunduğu için bu göç süreci mevcut bağlantılar üzerinden gerçekleşiyor. Seyfo sonrasında ise aile bir daha geri dönmüyor. Amerika, İsveç ve Kanada gibi ülkelere yerleşiyorlar.
Qilit köyünde dini çeşitlilik
Qilit köyü, Deyrulzafaran ve Mor Gabriel manastırlarıyla birlikte Süryani kültür ve eğitim geleneğinin önemli merkezleri arasında kabul ediliyor. Katolik, Ortodoks ve Protestanlara ait ibadethanelerin bir arada bulunduğu köy, çok mezhepli yapısıyla dikkat çekiyor. Tarihsel olarak Süryani yerleşimi olan Qilit, günümüzde kısmen Müslüman nüfusun da yaşadığı bir yerleşimdir. Köyde Mor Petrus (Katolik), Mor Yuhanna (Ortodoks) ve Protestan kiliseleri bulunuyor. Bu çoğul dini yapı, bölgede yazılı kültürün ve özellikle Kürtçe dini edebiyatın gelişmesi için önemli bir zemin oluşturuyor. Yerleşim, Hristiyanlığın erken dönemlerinden itibaren dini bir merkez olarak öne çıkıyor. 4’üncü yüzyılda Mor Şimun ve Mor Krafus gibi isimlerle bağlantılı biçimde manastır geleneği gelişiyor. Daha sonraki dönemde Mor Yunanon Dilemiyo tarafından Ortodoks kilisesi inşa ediliyor. Mor Abhoyo Manastırı gibi bazı erken dönem yapıları ise günümüzde harabe halinde bulunuyor. 14’üncü ve 15’inci yüzyıllarda Timur istilaları sırasında bölgedeki birçok dini yapı tahrip ediliyor. Çok sayıda insan da yaşamını yitiriyor.
Kültürel etkileşim
Bu tarihsel ve kültürel yoğunluk, çevredeki Kürt yerleşimleriyle birlikte Qilit köyünde güçlü bir dilsel etkileşim alanı yaratıyor. Böylece Hristiyan topluluklar arasında Kürtçe yazılı edebiyatın ortaya çıkmasına zemin hazırlayan çoğul sesli bir kültürel ortam oluşuyor.
Terennümlerin sembolik yapısı
Terenumên Kurdî içindeki metinler yalnızca şiirsel ifadeler değil, arınma, pişmanlık, sınanma ve dönüşüm deneyimini taşıyan ritüel anlatılardır. Bu metinlerde dil, estetik bir süsleme aracından çok manevi deneyimin doğrudan taşıyıcısına dönüşür. Her dize bireysel bir duygudan ziyade ortak bir ruh hâlini şekillendiriyor. Metinler okuyucudan çok dinleyiciye ve icraya sesleniyor.
“Xwezî paqij bibûma” (Keşke temiz olsaydım) dizesi, yalnızca geçmişe duyulan bir pişmanlığı değil, insanın kendini yeniden kurma arzusunu ifade ediyor. Buradaki “temizlik” düşüncesi fiziksel değil, ruhsal arınmayı temsil ediyor. Benzer biçimde “Dil û ruh û fikrê min ji te re mutî’ bibin” (Kalbim, ruhum ve düşüncem sana yönelsin) sözleri, insanın bütün benliğiyle ilahi olana yönelişini anlatıyor. Kalp, ruh ve düşüncenin birlikte anılması, insanın parçalanmış değil, bütünleşmiş bir varlık olarak dönüşüm aradığını gösteriyor.
Metinlerde zaman yalnızca kronolojik bir akış değil, vicdani bir muhasebe alanına dönüşüyor. “Heft rojê ha borîn” (Yedi gün geçti) ifadesinde geçen “yedi” sayısı, tamamlanmış bir döngüyü ve insanın kendi iç hesaplaşmasını simgeliyor. Bu sorgulama, “Ya Reb quwet ji mi ra bida” (Tanrım bana güç ver) çağrısıyla doğrudan bir yakarışa dönüşüyor. Burada insan, kendi sınırlarını kabul ederek ilahi yardıma yöneliyor.
Bilgi ile deneyim arasındaki fark da terennümlerde önemli bir yer tutar. “Min bihîstibû ez xwey sûc im” (Günahkâr olduğumu duymuştum) dizesi zihinsel bir farkındalığı anlatırken, “Min dît hesiyam û naz kir” (Gördüm, hissettim ve kabul ettim) sözleri hakikatin ancak yaşanarak tamamlandığını gösteriyor. Böylece metin, insanın kendisiyle yüzleşmesini anlatan manevi bir dönüşüm hikâyesi hâline geliyor.
Merhamet ve kurtuluş teması da güçlü biçimde hissedilir. “Rahim li min bika” (Bana merhamet et) çağrısı yalnızca bir dua değil, insanın hakikati göremeyen ruhsal hâlini aşma isteğidir. Körlük motifi burada fiziksel bir eksiklikten çok manevi bir kapalılığı temsil eder. Dünya ile ahiret arasındaki gerilim de metinlerin temel izleğidir. “Di dojehê de bê hêvî diba” (Cehennemde umutsuz kalır) ve “Laşê ta bi hêlal dinê” (Bedenin dünyaya geri döner) dizeleri, insan hayatının geçiciliğini ve faniliğini hatırlatan güçlü bir ahlaki bilinç oluşturuyor.
Bazı bölümlerde ise insan hayatı bir yolculuk metaforu üzerinden anlatılır. “Wek gemiyeka bilez” (Hızlı bir gemi gibi) ifadesi hayatın hızla akıp geçmesini simgelerken, “Kanî rê, kanî rê?” (Nerede yol?) sorusu insanın yön arayışını görünür kılar. Yol, ışık, su, gemi ve karanlık gibi imgeler, terennümlerin düşünsel omurgasını oluşturuyor.
Bu bağlamda Terenumên Kurdî, Kürtçe’nin Hristiyan litürjik gelenek içindeki yerini görünür kılan önemli eserlerden biridir. Dil, müzik ve teolojiyi bir araya getiren bu bütünlük, yalnızca bir şiir derlemesi değil, Mezopotamya’nın çok dilli kültürel hafızasını taşıyan canlı bir ibadet ve ses geleneği olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca eser, Kürtçe edebî alanında litürjik metinler, dilin tarihsel kullanımı ve yazılı kültürün sınırları üzerine yeni tartışmaların da önünü açmaktadır.
