Rihan Xanim, 11. yüzyılda Loristan’da yaşayan, şiirleri ve tembûr müziğiyle Yarsan inancını yayan önemli bir kadın figür olarak öne çıkıyor. Eserleriyle hem ruhani geleneğe katkı sundu hem de kadınların toplumsal rolünü güçlendirdi
Tarih boyunca kadınların edebiyat ve sanat alanındaki varlığı çoğu zaman gölgede bırakılmış olsa da bazı isimler yaşadıkları dönemi aşarak kültürel hafızada yer edinmiştir. Yarsan inancı içinde önemli bir figür olarak öne çıkan Loristanlı Rihan Xanim da şiiri, müziği ve ruhani etkisiyle hem kendi döneminde hem de sonrasında iz bırakan kadınlardan biri olarak dikkat çekmektedir.
10. ve 11. yüzyıllarda, Ehli Hak inancı içinde otorite sahibi, etkili ve sözleri dinlenen kadınlar bulunuyordu. Bu kadınlar sanat ve edebiyatla uğraşıyordu. Loristanlı Rihan Xanim, Yarsan (Ehli Hak) geleneğinin önde gelen kadın figürlerinden biridir ve Loristan bölgesinde yaşamıştır. Geleneksel kaynaklara göre 11. yüzyılda doğmuş, toplumunda ruhani bir şahsiyet, şair ve tembûr müzisyeni olarak tanınmıştır.
Yarsan inancını yaydı
Rihan Xanim, yaşamı boyunca şiirleri ve ruhani sözleri aracılığıyla Yarsan inancının öğretilerini yaymıştır. Şiirleri çoğunlukla ezgi ve dengbêj anlatımı formunda aktarılmış ve bu sayede halk arasında canlılığını korumuştur.
Yarsan kadınlarının sesi oldu
Rihan Xanim’ın öne çıkan özelliklerinden biri, şiirlerinin aşk, ruhaniyet, inanç ve yaşamın anlamı üzerine kurulmuş olmasıdır. Tembûr çalmayı çok seven Rihan Xanım için tembûr, Yarsan geleneğinde ruhani bir enstrüman olarak kabul edilir. Şiir ve sanatıyla geleneksel toplumda kadının rolünü güçlendirmiş, Yarsan kadınlarının sesi olarak görülmüştür.
Şiirleri ritüellerde okundu
Yarsan kültürü ve hafızasında, Rihan Xanım; şiirlerini eski inanç ve geleneklerle bağlantılı olarak yazan ve bu şiirleri ruhani ritüellerde okunan bir figür olarak bilinmektedir. “Xweşîn” adlı şiirinin de Yarsan inancının öncülerinden Şah Xweşîn üzerine yazıldığı ifade edilmektedir. Ayrıca onun ilahi bir kaynaktan ilham aldığına inanılmaktadır.
Xweşîn şiiri şöyle:
Xweşîn rojhilat çi xweş e ev hest
Ji ber eşqa te ez bûme sermest
Gul û şemamok anîn dest bi dest
Li te bûm şahid ev jî Xwedê xwest
Ji jorê hatî ji jorê hatî
Lo siwaro lo ji jorê hatî
Xweşîn xetabe yan bixetahatî
Çi şûr kîşandî çi bi kalan hatî
Ey avamedan ey avamedan
Şah kon vedabû ber ava Medan
Ez bûme mêvan li koşka keyan
Min av zelal dît bawer kir ji can
Kaynak: NûJINHA
