Yaz mevsimi sanki göç mevsimidir şairlerde. Modern Kürtçe şiiri omuzlayan şairlerden Şêrko Bêkes’i de böyle bir Ağustos sıcağında yitirmiştik.
O sadece bir şair değil aynı zamanda bir eylem adamıydı. Gençliğinde pêşmerge saflarında savaştı. Ülkesindeki haksızlıklara özellikle de kadın cinayetlerine karşı mücadele etti hep.
Mirin (ölüm) adlı şiirinde: “Ku pelek mir /herfek ji min mir /ku kaniyek mir /peyveke min mir /ku baxçeyek mir / hevokeke min mir /Lê ey keça /gunde Heledîn /dema tu hatî kuştin /deh şiîrên min mir”(Bir yaprak öldüğünde/ bir harf yitirdim./Bir kaynak öldüğünde/bir sözcük yitirdim./Bir bahçe öldüğünde/bir cümle yitirdim./Ey Haladin köyündeki /on yaşındaki kız /seni öldürdüklerinde /on tane şiir yitirdim.)
1940 yılında Süleymaniye kentinde dünyaya gelen Şêrko Bêkes, henüz 8 yaşındayken yine kendisi gibi Güney’in bilinen önemli şairlerinden babası Faik Bêkes’i kaybetmiş. Babası aynı zamanda öğretmen olduğu için sık sık başka şehirlere göç etmişlerdir. Şêrko Bêkes çocukluğundan itibaren şiirin, edebiyatın, aydınlanmanın içinde bulmuştur kendini. ”Evimizde çıra ve mum yoktu şiirle aydınlanıyorduk” sözü aslında çocukluğunda yaşadıklarının özetidir.
Saddam’ın baskı rejimi yüzünden İsveç’e göçmek zorunda kalır. Burada şiirleri çeşitli dillere çevrildi,ödüller aldı.
Irak Kürdistan Bölgesel yönetiminin kurulmasıyla ülkesine dönerek Kültür Bakanı olur.özgürlükçü uygulamaları ve duruşuyla iktidara ters düşer.Kimi şiirlerinin sansürlenmesi üzerine Şêrko Bêkes “Şiirimin tek bir dizesini otuz bakanlığınıza değişmem’’ diyerek istifa eder.Tekrar İsveç’e döner.Uzun yıllar Stockholm’de yaşar, 2013 Ağustos’unda Burada hayatını yitirir.
***
Modern Kürt şiirinin en güçlü ve yenilikçi temsilcilerinden biri olan Şêrko Bêkes şiirinde toplumsal acıları, doğayı, sürgünü ve bireysel varoluşu destansı bir lirik dille işler. Klasik kalıpları kırarak modern Kürt edebiyatında biçimsel ve içeriksel bir devrim gerçekleştirmiştir.
1970 yılında arkadaşlarıyla birlikte yayımladığı Rûngat (Aydınlanma/Ekol) manifestosuyla Kürt şiirinde modernleşme hamlesini başlattı. Klasik vezin ve kafiye anlayışını reddederek serbest nazmı, imge odaklı anlatımı ve imgelemin sınırlarını zorlayan metaforları öne çıkardı.
O döneme kadar Kürt şiirine büyük oranda klasik divan geleneğinin kalıntıları (aruz, sıkı kafiye yapıları) ile Garbi ve Goran ekollerinin vatansever/romantik söylemi hakimdir. Rûngat, dönemin toplumsal çalkantılarına, politik dönüşümlerine ve insan varoluşunun karmaşıklığına eski biçimlerle yanıt verilemeyeceği tezinden hareketle ortaya çıktı. Klasik vezin, ölçü ve standart kıta yapısı reddedildi. Şiirin ritmi dize sayısına değil, duygunun ve imgenin iç dinamiklerine bırakıldı.
Geleneksel tabiat tasvirleri ve doğrudan sloganik anlatım yerini; sürrealist, soyut ve katmanlı imgelere bıraktı. Doğa, cansız nesneler ve soyut kavramlar kişileştirilerek (teşhis) şiirin etkin özneleri haline getirildi.
Enfal Katliamı ve Halepçe gibi tarihsel trajedileri doğrudan bir ağıt dili yerine, evrensel ve sarsıcı bir poetikayla ele aldı. Dostoyevski’ye Mektup ve Geçit gibi eserlerinde halkının acısını insanlık dramıyla bağdaştırdı.
Bêkes’in şiirinde dağlar, nehirler, rüzgâr ve taşlar sadece birer mekân değil; konuşan, acı çeken ve direnen canlı öznelerdir.
Hayatının önemli bir kısmını sürgünde geçirmesi, şiirlerine kimlik, arayış ve coğrafyaya duyulan derin tutkuyu yerleştirmiştir. Geleneksel kısa şiir formunun dışına çıkarak nehir şiirler ve dramatik metinler kaleme aldı. İki Destan ve Mermer Sandalye gibi yapıtlarında anlatı, tiyatro ve lirizmi tek bir gövdede birleştiren geniş kapsamlı yapısal formlar kullandı.
1988 yılında İsveç’te Tucholsky Ödülü’ne layık görülen şair, imge zenginliği ve dili işleyişindeki özgünlükle çağdaş Kürt edebiyatının en özgün sesleri arasında yer alır.
Vasiyetnamesinde:“Beni Süleymaniye’deki Azadî Parkı’na, 1983 şehitleri için kurulan anıtın yanına gömün. Orada nefesim kesilmez. Genç kadınlar, erkekler, sevgililer misafirim olur.” demişti. Vasiyeti yerine getirildi. Şimdi Azadî Parkı’ında yatıyor.
Anısına şiirine selam olsun.
