Pozitif barışla sonuçlanmayan Sri Lanka deneyimi, kadınların barış mücadelesinde özne olmalarının önemini yansıtıyor. Kadınlar, barış mücadelesini örgütlerken, aynı zamanda alt komisyonun kurulmasını sağlayarak resmi süreçte yer aldı
Uzun süre İngiliz sömürgesinde kalan Sri Lanka, bağımsızlığını kazandıktan sonra ulus devlet oldu. Çok kimlikli yapıya sahip olan Sri Lanka, bu farklılıkları yok sayan tekçi bir anlayışla ulus devletleşme sürecini geliştirdi. Kökeni 1980’lere dayanan iç çatışma, ülkede hegemonya kurmak isteyen çoğunluktaki Sinhala milliyetçiliği güdümündeki devlet ile bağımsız bir devlet (Tamil Eelam) kurmak isteyen Tamillerin kurduğu silahlı örgüt (Tamil Kaplanları) arasında yaşandı.
6 görüşme gerçekleşti
Barış görüşmeleri ise, 2000’li yıllarda Oslo’da başladı. 6 barış görüşmesi gerçekleşti ve 2003 yılında taraflar arasında bir anlaşma imzalandı. Yer yer çatışmaların da yaşandığı ve kırılgan geçen süreç, 2008’de devletin yeniden çatışmayı başlatması üzerine pozitif bir barışla sonuçlanmadı. Çatışma sürecinde toplam 100 bine yakın insan hayatını kaybetti, binlercesi de göç etmek zorunda kaldı.
Kadınların rolü
Sri Lanka’da yaşanan bu çatışmalardan en ağır etkilenen kesim kadın ve çocuklar oldu. Yaşam hakkı ihlali, yoksulluk, zorunlu göç, şiddet, yaşanan kayıplar ağır ihlaller oluştursa da, kadınlar barış için aktif mücadele yürüttü. Sri Lanka deneyiminde barış için süreçte özne olarak yerini alan kadınlar, çatışma döneminde savaşçı olarak yer aldı. Tamil Kaplanları kurulduktan sonra kadın gerillaların katılımı yoğun olarak gerçekleşti. Sri Lanka gibi bir yerde kadınların mücadeleye katılımları, biçilen cinsiyet rollerini zorlamada önemli bir etken olurken, katı kast sistemini de sarstı.
Aynı zamanda Sri Lanka’da kayıp anneleri, feminist ve işçi kadınlarda, barış hareketinde yerini aldı. Kadınlar, farkındalık çalışmaları, kayıplar mücadelesi, arabuluculuk faaliyetleri, gündelik yaşamda yoksullukla mücadele ve savunuculuk faaliyetlerini etkin bir şekilde yürüttü.
Kadınların mücadelesi
Bu temelde 1978’de ilk feminist-sosyalist kadın örgütü olan Kadınların Sesi (Voice of Women) kurulup çalışmaları başlatıldı ve aralarında işçilerin de olduğu Kadınların Eylem Komitesi (WAC) kuruldu. Bu komite, 1979’daki Terörle Mücadele Kanunu’nun geri çekilmesi için gösteriler düzenledi. Daha sonraları Tamil tarım işçisi kadınlar, eşit ücret ve genel anlamda eşit yurttaşlık hakları için mücadele yürüttü. WAC, aynı zamanda azınlıkların self determinasyon hakkı için mücadele yürüttü ve devletin otoriter yaklaşımına karşı bir duruş sergiledi.
Barış için çalışan 15 kadın örgütü
Savaşla birlikte kadınlar, çalışmalarında barış mücadelesini giderek daha çok gündemine aldı. 1980’lerde barış odaklı çalışan 15’ten fazla kadın örgütü kuruldu. Bunlardan en etkin olanı, kadınların ortak barış ağı olarak 1984 yılında kurulan Barış İçin Kadınlar (Women For Peace) idi. Barış İçin Kadınlar, 1999 yılına kadar savaş karşıtı yürüyüşler ve protestolar organize etti. Tamil kadınların oluşturduğu Anneler ve Kız Çocukları, milliyetçilik ve otoriterliğe karşı çalışmalarda yer aldı.
Kadınlar aynı zamanda çatışma nedeniyle yoksullukla boğuşan ve çeşitli mağduriyetler yaşayan kadınlarla ilgili de mücadele yürüttü. Kadın ve Gelişim Merkezi, doğrudan savaştan etkilenen kırsaldaki kadınlarla temas halinde çalışan ve çatışmanın ekonomik sonucuna odaklanan bir merkez olarak mağduriyetleri gidermek için çalışma yürüttü.
Savaştan Etkilenen Kadınlar Derneği
Sri Lanka, annelerin kamusal alanda var olarak politikleştiği bir deneyimdir. Özellikle savaş süresince, çatışmanın sonlanması ve müzakerelere geçilmesi konusunda annelerin öncülük ettiği örgütlerin önemli bir etkisi oldu.
Oğlu askerde yaşamını yitiren Visaka Dharmasa, barış mücadelesinde kayıp annesi olarak öne çıktı ve Savaştan Etkilenen Kadınlar Derneği’nin kurucularından biri oldu. Dernek, hem asker yakınları hem de gerilla yakınları ve kayıp çocukları için mücadele yürüttü. İmza kampanyasıyla Norveç hükümetine barış talebi içeren 70 bin imza iletildi. Yanı sıra kadınların masada temsil edilmesi ya da ayrı bir komisyon ile süreçte yer almaları gibi önemli talepler iletildi, kadınların barış sürecinde olmaları yönünde görüşmeler yürütüldü. Arabuluculuk ve taraflar arasında güven sorununu gidermeye yönelik çabalarıyla, kayıp anneleri barış mücadelesinde önemli bir yere sahip oldu. 1990 yılında eyleme başlayan ilk örgütlenenlerden Anneler Cephesi, 25 bin üyesi olan bir taban hareketine dönüştü.
Kadın ve medya kolektifi
Feminist kadınlar, ana akım medyanın militarist ve milliyetçi dilini eleştirerek alternatif bir medya dili için 1984 yılında Kadın ve Medya Kolektifi’ni kurdu. Kadın ve Medya Kolektifi ve bazı yerel kadın örgütleri, aynı zamanda kadınların görünür olmayan savaş dönemindeki anlatılarını ortaya çıkaran hafıza ve hatırlama çalışmaları yürüttü.
Alt komisyon kuruldu
Kadınlar bu çoklu mücadeleyi yürütürken, barış görüşmeleri ve sonrasına 2002 yılında kurulan bir alt komisyonla dahil oldu. 2000’li yılların başında başlayan barış görüşmeleri sırasında kadınların mücadelesi sayesinde Norveç Hükümeti’nin desteğiyle bir alt komisyon kuruldu. Komisyon üyelerinin 86’sından 10’u kadınlardan oluştu. 5 üye hükümet tarafından, diğer 5 kadın üye de örgüt tarafından önerildi. Komisyon üyeleri, müzakere sürecini toplumsal cinsiyet açısından değerlendirdi. Kadın örgütleri komisyona bazı başlıklardaki görüş ve önerilerini sundu. Komisyon, bir yıl sonra işlevsiz olsa da ciddi bir deneyime imza attı.
Haber: Diren Yurtsever / MA
