Öcalan’a göre hakikat yalnızca nesnel bir bilgi değildir; insanın özgürlükle kurduğu ilişkinin açığa çıkmasıdır. Hakikati aramak, aynı zamanda insanın kendisini ve toplumunu özgürleştirme çabasıdır. Bu nedenle hakikat arayışı aynı zamanda etik bir sorumluluktur
Gulan Çağın Kaleli
Uzun süreli çatışma dönemlerinden sonra toplumun önünde duran en temel sorulardan biri şudur: Gerçekle nasıl yüzleşeceğiz? Çatışmanın bıraktığı acılar, kayıplar ve kırılmalar yalnızca siyasal değil, aynı zamanda toplumsal ve ahlaki bir mesele olarak da karşımızda durur. Bu nedenle çatışmasızlık süreçlerinde kurulan hakikat komisyonları yalnızca geçmişi araştıran kurumlar değil; aynı zamanda toplumun ve tarafların kendi vicdanıyla kurduğu ilişkinin ifadesi olmalıdır.
Hakikat komisyonları genellikle devlet şiddeti, zorla kaybetmeler, işkence ve savaş suçları gibi ağır ihlallerin ortaya çıkarılması için kurulur. Ancak hakikati yalnızca olayların kronolojisini ortaya koyan bir soruşturma faaliyetine indirgemek eksik kalır. Hakikat, aynı zamanda toplumun kendisiyle ve çatışan tarafların birbiri ile yüzleşme cesaretidir. Bu noktada Kürt Özgürlük Hareketi’nin düşünsel çerçevesinde önemli bir yer tutan Abdullah Öcalan’ın hakikat ve etik anlayışı dikkat çekici bir perspektif sunar. Öcalan’a göre hakikat yalnızca nesnel bir bilgi değildir; insanın özgürlükle kurduğu ilişkinin açığa çıkmasıdır. Hakikati aramak, aynı zamanda insanın kendisini ve toplumunu özgürleştirme çabasıdır. Bu nedenle hakikat arayışı aynı zamanda etik bir sorumluluktur. Etik, Öcalan’ın yaklaşımında soyut bir ahlak öğretisi değil, özgür yaşamın ölçüsüdür. Bireyin ve toplumun kendini nasıl kurduğunu, nasıl sürdürdüğünü ve nasıl özgürleştirdiğini belirleyen temel bilinç biçimidir. Bu anlamda etik, yalnızca iyi ile kötü arasında seçim yapma meselesi değil, özgür bir yaşamı mümkün kılan ilişkiler bütününü kurma pratiğidir.
Demokratik Toplum Manifestosu’nda altı özellikle çizilen varlığın tanınması vurgusu bu tartışmayı daha da derinleştirir. Bir varlığın inkârı, onun hakikatinin inkârıdır. Bu nedenle hakikatin ortaya çıkarılması kadar tanınması da esastır. Hakikat komisyonları ise sürece bu anlamda yalnızca bilgi üreterek değil; aynı zamanda inkâr edilmiş varoluşların tanınması ve kamusal alana taşınması için de katkıda bulunmak zorundadır. O nedenle bu dönemde çokça örnek verilen dünya deneyimlerinden öte Kürtlerin varlığının tanınması kendine özgü dinamikler taşır. Tarihsel olarak deneyimlerin öneminin yanı sıra, Barış ve Demokratik Toplum sürecinin Türkiye bağlamındaki özgünlüğü, meseleyi yalnızca geçmiş ihlallerin giderilmesi ekseninde ele almayı yetersiz kılar. Bu süreç, klasik anlamda bir çatışma sonrası “normalleşme” değil; eş zamanlı olarak süren bir siyasal dönüşüm, müzakere ve toplumsal yeniden inşa pratiğidir. Dolayısıyla Kürtlerin varlığının tanınması, yalnızca geçmişteki inkâr politikalarının telafisi değil, aynı anda bugünü ve geleceği kuran kurucu bir unsur haline gelir. Bu kurucu çerçeve kadın özgürlüğünü sürecin merkezine yerleştiren bir perspektifle daha da derinleşir. Öcalan’ın 8 Mart için gönderdiği mektupta, 21.yüzyıl krizlerinden çıkışın kadının özgürleşme süreci olduğuna işaret ederek “Kadın devrimi meselesi bütün meselelerin ötesindedir. Birinci sıraya kadın özgürlüğünü alıyorum.” belirlemesi tartışmaya mahal vermeyecek denli açıktır. Devamında 21 Mart’ta Amed Newroz Meydanı’nda okunan mektubunda, “Newroz’da bir türlü yakamızı bırakmayan her çeşit yetersiz ilişkilerden, yetersiz anlamlardan kendimizi arındıralım ve yetkin bir ilişki tarzıyla, yetkin bir anlam derinliğiyle yeni bir özgürlük ahlakı ve yeni bir estetik anlayışla yaşama yüklenelim. Jin, Jiyan, Azadî felsefesini bütün ilişkilerimizde pratikleştirip özgür yaşama kavuşalım.” diyerek anlamı, derinliği, etik ve estetik ölçülerle inşanın birincil koşulunu özgür kadın bilincine bağladı. 8 Mart’tan 21 Mart’a uzanan bu sözlerin derinliği, yalnızca dönemsel bir çağrı olmanın ötesinde, bütünlüklü bir zihniyet dönüşümünü işaret ediyor. Abdullah Öcalan, kadın özgürlüğünü bir öncelik olarak belirlemekle yetinmez; onu toplumsal varoluşun kurucu ilkesi haline getirir. Dolayısıyla kadın sadece bir kimlik ya da toplumsal kesim değil, aynı zamanda yaşamın yeniden örgütlenmesinin öznesidir. Bu nedenle 8 Mart’ta dile getirilen kadın devrimi vurgusu, 21 Mart’ta Newroz vesilesiyle yapılan çağrıda somut bir yaşama pratiğine dönüşüyor.
Kadın özgürlüğü, demokratikleşmenin bir sonucu değil, onun önkoşulu olarak ele alınır. Bu bağlamda kadın öncülüğü, hem tarihsel olarak bastırılmış olanın açığa çıkarılması hem de yeni bir toplumsal sözleşmenin kurulması açısından belirleyici bir rol üstlenir. Çünkü inkâr edilen yalnızca etnik kimlikler değil; aynı zamanda erkek egemen sistem içinde bastırılmış kadın varlığı ve bilgisi olmuştur. Bu nedenle varlığın tanınması, kadınların özneleşmesini ve kamusal alanda eşit kurucu aktörler haline gelmesini içermedikçe eksik kalır. Bu özgünlük barış sürecinin salt devlet ile bir toplumsal kesim arasındaki teknik olarak bir uzlaşma olmaktan çıkıp, demokratik toplumun yeniden tarif edilmesiyle açığa çıkar. Kadın özgürlükçü perspektif, bu yeniden tarifin etik ve politik eksenini belirler. Hakikat komisyonları ya da benzeri mekanizmalar da bu çerçevede yalnızca geçmiş ihlalleri kayıt altına alan ya da salt ağır hak ihlallerine odaklanmanın yanı sıra; kadınların, ezilenlerin ve görünmez kılınmış tüm toplumsal kesimlerin sözünü kurucu bir güç olarak tanıyan alanlar haline gelmelidir. Böylelikle hakikat, sadece ortaya çıkarılan bir bilgi değil, aynı zamanda özgürleşen özneler aracılığıyla yeniden kurulan bir toplumsal gerçeklik olur. Dolayısıyla Barış ve Demokratik Toplum sürecinde varlığın tanınması, kadın özgürlüğü perspektifiyle birlikte düşünüldüğünde, çok katmanlı bir dönüşüme işaret eder. Tanımanın gerçek anlamda karşılık bulması, hem etnik hem de cins temelli inkâr biçimlerinin aşılması, toplumsal hafızanın bu doğrultuda yeniden inşa edilmesi ve demokratik siyasetin kadın öncülüğünde derinleşmesiyle mümkündür. Bu nedenle süreç, yalnızca geçmişle yüzleşmeyi değil, kendiyle de yüzleşerek, aynı zamanda özgür ve eşit bir ortak yaşamı kadınların öncülüğünde kurmayı zorunlu kılar.
Demokratik siyaset zemini de bu öncülük ile kendini kamusal alana taşırabilirse anlamlıdır. Kamusal alanda şeffaflık, yalnızca kurumsal düzenlemelerle sağlanabilecek süreçler değil; hem bireyin hem de toplumun kendiyle ve birbirleriyle kurduğu ilişkiyi dönüştürme cesaretini gerektiren etik ve politik bir yeniden yapılanmadır. Bu çerçevede demokratik siyaset, sadece seçimler ya da temsil mekanizmalarıyla sınırlı değildir. Toplumun doğrudan katılımını, söz ve karar hakkını esas alan bir yaşam biçimidir. Demokratik siyaset zemini ancak güçlü bir etik bilinç ve toplumsal sorumlulukla kurulabilir. Şeffaflık, sadece bilgi paylaşımı değil; iktidarın, kurumların ve bireylerin kendilerini gizlemeden, hesap verebilir bir şekilde ortaya koyabilmesidir. Bu da ciddi bir yüzleşme ve değişim iradesi gerektirir. Bu süreçte bahsettiğimiz hakikat komisyonlarını dünya deneyimlerinden ayıran bir nokta da burası olmalıdır. Yani dışa dönük bir yüzleşme kadar içe dönük bir yüzleşmeye de vesile olan mekanizmaların kurulmasıdır. Yeni dönemin ruhuna yaraşır kurumsallık tam da budur. Yani özünden koparılmış bireyin kendi alışkanlıklarıyla, korkularıyla ve iktidar kalıntılarıyla yüzleşmesini içeren etik bir özeleştiri sürecinin yanı sıra kurumların, siyasal yapıların ve toplumsal ilişkilerin de eş zamanlı demokratikleşebilmesinin olanaklarını aramak zorundayız.
Michel Foucault’nun Doğruyu Söylemek kitabındaki derslerinde, hakikat meselesine derinlik kazandıran en çarpıcı katkılardan birini sunar. Foucault, parrhesia kavramını yalnızca doğruyu söylemek olarak değil, hakikati söyleme cesareti olarak tanımlar. Ona göre parrhesia, bir öznenin bildiği hakikati, riskleri göze alarak dile getirmesidir. Bu risk çoğu zaman dışlanma, cezalandırılma hatta yok edilme ihtimalini içerir. Foucault’nun vurguladığı kritik noktalardan biri şudur: Parrhesia bir retorik tekniği değil, etik bir duruştur. Hakikati söyleyen kişi, söylediği şeyin doğru olduğuna inanır ve bu doğruluğun sorumluluğunu üstlenir. Bu nedenle parrhesiast, yalnızca konuşan değil, aynı zamanda kendini ortaya koyan kişidir. Hakikat ile özne arasında doğrudan bir bağ kurulur. Foucault ayrıca parrhesia’nın her zaman bir güç ilişkisi içinde ortaya çıktığını belirtir. Doğruyu söyleyen kişi genellikle daha zayıf bir konumdan, daha güçlü olana doğru konuşur. Bu nedenle parrhesia, iktidara karşı bir hakikat söyleme biçimidir. Hakikat burada nötr bir bilgi değil, politik bir eylem haline gelir. Bu perspektiften bakıldığında çatışma sonrası toplumlarda hakikat komisyonları, parrhesia’nın kurumsallaşmış biçimleri olarak düşünülebilir. Çünkü bu komisyonlar, insanların susturulmuş hakikatlerini dile getirebildiği alanlar açar. Ancak burada kritik bir fark vardır; parrhesia yalnızca konuşmayı değil, aynı zamanda dinlenmeyi ve tanınmayı gerektirir. Eğer hakikat dile getirildiği halde tanınmıyorsa, parrhesia eksik kalır. Bu durum bizi yeniden hakikatin tanınması meselesine getirir. Bir annenin kaybedilen çocuğunu anlatması yalnızca bir tanıklık değildir; aynı zamanda bir parrhesia eylemidir. Ancak bu eylemin toplumsal anlam kazanabilmesi için o sözün kamusal olarak kabul edilmesi gerekir. Aksi halde hakikat söylenir ama duyulmaz.
Jineolojî ise yüzleşme alanlarını kadınların hakikatini söyleme ve tanınma alanı olarak yeniden kurmayı önerir. Çünkü hakikat çoğu zaman en çok bastırılanların hafızasında saklıdır ve o hafıza çoğu zaman kadınlara aittir. Bu çerçevede, hem içe dönük hem dışa dönük hakikat komisyonlarının kurgulanması ihtiyacı olduğunu düşünmek gerekir. Bu komisyonların oluşumunda ise kadın temsilinin sağlanması, adalet süreçlerinin kapsayıcılığını ve dönüştürücülüğünü artıran bir zorunluluk olarak ortaya çıkmaktadır. Jineolojî, kadınların deneyim ve hafızasında saklı hakikati merkeze alarak kolektif hafıza ve hesap verebilirlik mekanizmalarının yeniden inşasına imkân tanır. Ayrıca kadınların hafızasını ve tanıklığını merkeze almak, sessizleştirilmiş deneyimleri görünür kılarak kolektif hafızanın daha bütünlüklü ve kapsayıcı biçimde inşa edilmesini sağlar. Aynı zamanda bu yaklaşım, hakikati yalnızca konuşma eylemiyle sınırlamaz; dinleme, tanıma ve karşılık verme süreçlerini de adaletin ayrılmaz parçaları haline getirir. Böylece hakikat komisyonları, yalnızca geçmişle yüzleşen değil, aynı zamanda gelecekte benzer ihlallerin önüne geçebilecek etik ve politik bir zemin kuran, toplumsal onarım ve yeniden kurma süreçlerine gerçek anlamda katkı sunan yapılar haline gelebilir. Bu nedenle mesele yalnızca hakikatin ortaya çıkarılması değil, onun hangi sesle, hangi cesaretle ve hangi toplumsal karşılıkla kurulduğudur. Hakikat, kadınların hafızasında ve sözünde dile geldikçe derinleşir; tanındıkça toplumsallaşır ve dönüştürücü bir güce kavuşur. Kadın özgürlüğü perspektifiyle kurulmayan hiçbir yüzleşme hakikate yaklaşamaz ve böylece ne adalet gerçek anlamını bulabilir ne de özgür bir ortak yaşam kurulabilir.
