Bakunin’in anarşist sosyalizmi ile Önder Öcalan’ın demokratik toplum sosyalizmi, modern devlet ve özgürlük tartışmalarında birbirini tamamlayan fakat farklı stratejik yönelimler geliştiren iki önemli yaklaşım olarak değerlendirilebilir
Rojger Botan
Mihail Bakunin’in anarşist sosyalizm anlayışı ile Önder Öcalan’ın Demokratik Komünal Toplum Manifestosu’nda geliştirdiği demokratik toplum paradigması, modern devlet, özgürlük ve sosyalizm tartışmaları açısından önemli kesişim ve ayrışma noktaları barındırır. Her iki düşünür de kapitalist modernitenin yarattığı sömürü ilişkilerini, merkezi iktidar mekanizmalarını ve devletçi tahakküm biçimlerini eleştirirken; özgürlük, eşitlik ve toplumsal adalet temelinde yeni bir toplumsal örgütlenme modeli önermektedir. Bununla birlikte Bakunin’in devleti mutlak biçimde reddeden yaklaşımı ile Önder Öcalan’ın demokratik entegrasyon temelinde devletin demokratikleştirilmesini savunan yaklaşımı arasında belirgin teorik farklılıklar bulunmaktadır.
Bakunin’in düşüncesinde sosyalizm ve özgürlük birbirinden ayrılmaz iki temel ilkedir. Onun “Sosyalizm olmadan özgürlük ayrıcalık ve adaletsizliktir; özgürlük olmadan sosyalizm ise kölelik ve vahşettir” sözü, özgürlüğün yalnızca ekonomik eşitlikle değil aynı zamanda bireysel ve toplumsal özerklikle mümkün olacağını ifade eder. Bu yaklaşım, devletin doğası gereği baskıcı olduğu varsayımına dayanır. Bakunin’e göre siyasal iktidarın bulunduğu her yerde yöneten ve yönetilen ayrımı ortaya çıkacak; bu durum da kaçınılmaz biçimde sömürü ilişkilerini yeniden üretecektir.
Bu nedenle Bakunin, devlet sosyalizmine ve merkeziyetçi devrim anlayışına sert biçimde karşı çıkar. Özellikle Marksist çizgide ortaya çıkan “proletarya diktatörlüğü” fikrinin yeni bir egemen sınıf yaratacağını savunur. Ona göre devletin işçi sınıfı adına hareket ettiğini iddia etmesi, gerçekte bürokratik bir elitin toplum üzerinde tahakküm kurmasıyla sonuçlanacaktır. Bakunin’in hedeflediği toplum modeli; aşağıdan yukarıya örgütlenen, federatif yapılar üzerinden işleyen, yerel komünlerin ve üretici birliklerinin özgür iradesine dayanan devletsiz bir sosyalist düzendir.
Bakunin’in üretici güçler temelinde örgütlenen toplum fikri, ekonomik yaşamın merkezi iktidardan bağımsız şekilde kolektif olarak düzenlenmesini öngörür. Fabrika işçilerinin toplulukları, köylü komünleri ve yerel birlikler federatif biçimde birleşerek toplumsal yaşamı organize edecektir. Bu modelde siyasal iktidarın yerini doğrudan toplumsal öz-yönetim mekanizmaları alır. Böylece özgürlük yalnızca bireysel bir hak değil, toplumsal örgütlenmenin temel ilkesi hâline gelir.
Önder Abdullah Öcalan’ın Demokratik Komünal Toplum Manifestosu ise devlet olgusuna Bakunin’den daha farklı yaklaşır. Önder Öcalan da devletçi uygarlık sistemini, ulus-devlet modelini ve reel sosyalizmi eleştirir. Ona göre reel sosyalizm, toplumu özgürleştirmek yerine devlet aygıtını daha da güçlendirmiş; bürokratik ve merkeziyetçi yapılar nedeniyle demokratik toplumu geliştirememiştir. Bu nedenle Önder Öcalan, klasik devletçi sosyalizm anlayışından koparak demokratik toplum sosyalizmi paradigmasını geliştirdiğini ifade eder.
Önder Öcalan’ın yaklaşımında temel kavram “demokratik toplum”dur. Demokratik toplum, yalnızca siyasal bir rejim değil; ahlaki, politik ve komünal yaşamın yeniden inşasını hedefleyen toplumsal bir modeldir. Bu modelde halk meclisleri, komünler, kooperatifler, kadın örgütlenmeleri ve yerel demokratik yapılar toplumun asli örgütlenme biçimleri olarak görülür. Ancak Bakunin’den farklı olarak Önder Öcalan, devletin tamamen ortadan kaldırılmasını kısa vadeli bir hedef olarak ortaya koymaz. Bunun yerine devletin demokratik dönüşümünü ve toplum karşısında sınırlandırılmasını savunur.
Önder Öcalan’ın “demokratik entegrasyon” kavramı bu noktada önem kazanır. Demokratik entegrasyon, ulus-devlet sisteminin demokratik toplum gerçekliğini kabul etmesi ve toplumun öz-yönetim mekanizmalarıyla birlikte var olabilmesi anlamına gelir. Bu çerçevede demokratik cumhuriyet modeli önerilir. Demokratik cumhuriyet, tekçi ulus-devlet anlayışının yerine çoğulcu, özgürlükçü ve evrensel demokratik hukuk ilkelerine dayanan bir siyasal yapıyı ifade eder. Böylece devlet mutlak egemenlik aygıtı olmaktan çıkarılarak toplumun demokratik iradesi karşısında sınırlandırılmış olur.
Bakunin ile Önder Öcalan arasındaki temel ayrım da burada ortaya çıkar. Bakunin devleti doğası gereği baskıcı gördüğü için tüm biçimleriyle reddederken; Önder Öcalan devletin tarihsel bir gerçeklik olduğunu kabul eder ve onun demokratik toplum lehine dönüştürülebileceğini savunur. Bakunin için özgürlük ancak devletsiz bir federasyon sistemiyle mümkünken, Önder Öcalan açısından özgürlük; demokratik siyaset, yerel öz-yönetim ve demokratik hukuk mekanizmalarının gelişmesiyle sağlanabilir. Dolayısıyla Önder Öcalan’ın paradigması, anarşist bir kopuş yerine demokratik dönüşüm stratejisine dayanır.
Bununla birlikte iki düşünür arasında önemli ortaklıklar da bulunmaktadır. Her ikisi de merkeziyetçiliğe, bürokratik tahakküme ve kapitalist sömürü ilişkilerine karşıdır. Ayrıca her iki yaklaşım da toplumsal örgütlenmenin aşağıdan yukarıya gelişmesini savunur. Komünler, yerel meclisler ve üretim birlikleri hem Bakunin’in anarşist sosyalizminde hem de Önder Öcalan’ın demokratik komünal toplum modelinde temel toplumsal birimler olarak öne çıkar. Bu durum, özgürlüğün yalnızca bireysel haklar düzeyinde değil, kolektif yaşamın demokratik örgütlenmesiyle mümkün olacağı düşüncesinde ortaklaştıklarını göstermektedir.
Sonuç olarak Bakunin’in anarşist sosyalizmi ile Önder Öcalan’ın demokratik toplum sosyalizmi, modern devlet ve özgürlük tartışmalarında birbirini tamamlayan fakat farklı stratejik yönelimler geliştiren iki önemli yaklaşım olarak değerlendirilebilir. Bakunin’in devletsiz özgür toplum ideali, radikal bir özgürleşme perspektifi sunarken; Önder Öcalan’ın demokratik entegrasyon ve demokratik cumhuriyet yaklaşımı, mevcut ulus-devlet gerçekliği içinde demokratik toplumun inşa edilmesini hedeflemektedir. Her iki düşünce de özgürlüğü, eşitliği ve toplumsal adaleti merkezine alarak devletçi modernitenin sınırlarını aşmaya çalışan alternatif toplum modelleri geliştirmeleri bakımından günümüz siyasal tartışmalarında önemini korumaktadır.
