Uluslararası Hemingway Ödülü’nü alan Uluslararası PEN Yazarlar Birliği Başkanı Burhan Sönmez ile konuştuk:
- Ben eğer bugün evimde oturup oğlumla kitap okuyabiliyorsam, neden bir Kürt genci ömrünün baharında canından olsun veya hapislerde çürüsün? Veya neden askerliğini yapmaya giden bir Türk genci korkuyla nöbet tutarken, ailesini görememe ihtimaliyle kaygılansın? Bu soru herkes için geçerli
- Herkes kendine Kürdistan yaratabilmeli. Bunu halay çekerek yapabilirsin. Bir şarkı mırıldanarak yapabilirsin. Acı çeken bir arkadaşına hâl hatır sorarak yapabilirsin. Bütün bunlar kendi ortak vatanımızı yaratmaktır. Bunları küçümsersek büyük Kürdistan’ı da mutlu mesut kuramayız.
- Yarının büyük zaferi yerine bugünün mücadelesine ve bugünün küçük zaferlerine inanalım. Küçük zaferde bir şeyi başarırsak, bir sonrakine odaklanırız. Her gün yeni bir hedefle ilerleriz. Çölün sonunu değil önümüzdeki kum tepesini görebiliriz, onu aşalım, sonra diğerini ve diğerini…
Nezahat Doğan
Kürt dili ve kültürü yüzyıllardır sözlü, yazılı güçlü bir miras taşıyor. O mirasın devamı da köklerle geliyor. Edebiyat, bir toplumun sadece sesi ya da ritmi değil; her bir ruhun derinliğine dokunan en güçlü vicdan köprüsü… “Kendi küçük Kürdistan’ımı yaratıyorum” dediği ilk Kürtçe romanı “Evîndarên Franz K”yi yazan Burhan Sönmez, edebi bir duyarlılıkla, ana dilinde kaleme aldığı ve yeni yayınlanan “Neynika Sor” (Kırmızı Ayna) romanıyla da bizi kayıplardan, acılara, yasa, asimilasyonun ve kimlik kaybının yarattığı ağır enkazın ötesine, hakikatle yüzleşmeye götürüyor…
Çünkü, sadece şiirsel ve epik bir hikâye anlatmıyor: Kelimelerin gücüyle toplumsal hafızanın derin sızılarına şifa ararken, ahlaki ve ilkeli bir duruşla kimliğinin varlığını, kendi gerçekliğiyle ortaya koyuyor…
Kürt olduğu ve hakkı savunduğu için kendi topraklarından sürgün edilen ve bugün dünyanın en önemli edebiyat ödüllerinden biri olan Uluslararası Hemingway Ödülü’nün 2026 yılı “Çağımızın Tanığı” kategorisi ödülüne layık görülen Burhan Sönmez için jüri ödül gerekçesinde, “Türkiyeli Kürt yazar romanlarında zulüm görenlere, sürgün edilenlere, yenilgiye uğrayanlara ve başkaldıranlara ses vererek, siyasi şiddetin ve özgürlük kaybının hayatlar ve vicdanlar üzerinde nasıl derin izler bıraktığını gözler önüne sermektedir” deniliyor…
Aldığı ödülü Cumartesi Anneleri’ne adadığı “Neynika Sor” (Kırmızı Ayna) romanında, ölüme yaklaşan bir annenin kayıp oğluyla düşsel bir aynada buluşması üzerinden şekillenen ayna metaforuyla kayıpların sızısını imgesel bir dille sarıp eseri çağdaş bir klasiğe dönüştürüyor.
Peki, bugün acılarla ve yaşananlarla nasıl bir yüzleşme yapmalıyız?
Barış bu topraklara neden gerekli? Birey, toplum, yabancılaşma ve farkındalıklara karşı nasıl aynaya bakmalıyız? Ve şimdi nasıl bir hikâye yazılmalı?
Uluslararası PEN Yazarlar Birliği Başkanı Burhan Sönmez ile konuştuk.
- Yeni romanınız “Kırmızı Ayna” (Neynika Sor) çıktı. Kitap dönemsel olarak bir hafızaya işaret ediyor ve ölüme yaklaşan bir annenin kayıp oğlu ile imgesel buluşmasını anlatıyor. Hikâye Cumartesi Anneleri’ne, onların ruhlarındaki fırtınaya ve toplumsal bilince dair imgeleri de ortaya koyarken; kayıplar, bireysel yas ve toplumsal hafıza arasında nasıl bir bağ kuruyor? Bu kitabın konusu nasıl oluştu?
Bu kitabın fikri çok özel bir noktadan ortaya çıktı. Bundan birkaç yıl önce annem hastanedeydi ve “durumu ağır ziyarete gel” dedi kardeşlerim. İngiltere’den Ankara’ya gittim, yoğun bakımdaydı. İçeri bir kişi girebiliyordu. İlk gün konuştuk, cevap verebiliyordu, beni tanıdı. Ertesi gün kız kardeşim girdi yanına. Bir sonraki gün yine ben yoğun bakım odasına girdiğimde artık annem kendisinde değildi. Makinalara bağlıydı. “Anne, ben geldim” dedim Kürtçe. Karşılık vermedi. “Eyê, ez Biran im” (Anne, ben Burhan’ım) dedim. Gözünü açmadan mırıldandı ve “Biran, eyê dimirî” (Burhan, anne ölüyor) dedi. Ondan duyduğum son sözlerdi. Aradan günler, haftalar, aylar geçti. Ben sürekli annemle o anımı düşündüm ve şunu merak ettim: “Annem o sırada benim onun yanında olduğumu gerçekten fark etti mi? Yoksa rüya mı sanıyordu? Kendisini başka bir yerde mi tahayyül ediyordu?”
- Siz annenizden uzakta mıydınız?
Annemle aramda yaklaşık on yıllık bir kopukluk olmuştu geçmişte. Ben yurt dışına gitmiştim, sürgünlük, ayrılık vs. Onu kaybettikten sonra “Biz mutluyduk, çünkü ayrılıktan sonra buluşabildik,” diye düşündüm. Ama buluşamayanlar da var, Cumartesi Anneleri bunun en sembolik temsili. Gidip de dönemeyenler, bekleyip de kavuşamayanlar. Kavuşamayanların da hikâyesi olmalı diye düşündüm.
- Romanınızı Kürtçe yazdınız, Avesta Yayınları’ndan “Neynika Sor” adıyla ve güzel bir kırmızı kapakla çıktı. Kitabın İletişim Yayınları’ndan çıkan Türkçesinde “bu romanın Kürtçe orijinalinden yazar tarafından Türkçe’ye aktarıldığı” belirtilmiş. İlk Kürtçe romanınız “Evîndarên Franz K.”ye (Lis Yayınevi) nazaran yeni romanınızda kendi yörenize ait Kürtçe sözcüklere, söyleyişlere daha çok yer vermişsiniz. Bunda annenizin sesini, aksanını taşıma isteği mi vardı?
Yer yer annemle babamın sesini taklit etmeye çalıştım. Bazı kelimeleri onların telaffuzlarıyla yazdım. Avesta’daki editör ve yayıncı arkadaşlarla bu konu üzerinde çok durduk. Hepsinde olmasa da çoğunda esnek yaklaştılar.
- Tam da hikâyenin ortasında, oğlunun aynaya yapışık resmini taşıyan annenin, ellerinde fotoğraflarla çocuklarını arayan Cumartesi Anneleri’yle meydanda buluşması var, aslında bütün fotoğraflar tek ve aynı yerde mi duruyor? Nasıl bir acı paylaşımı veya algısı?
Çok yoğun ve uzun yaşanmasına rağmen o acı günlük hayat içinde sıradanlaşmış görünüyor. Her şey normal sanki. Evlatları kaybedilmiş aileler o meydanda toplanıyor ve önlerinden binlerce insan geçiyor. Sıradan bir şey sanki. Aileler toplanmış, ama insanlar öylesine oradan geçip gidiyor. Bu acı çeken herkes için geçerli.
- Kayıtsızlık ve duyarsızlık mı var?
Yoksul insanlar var, çöpte yiyecek arıyorlar. Kadınlar var, her gün erkeklerin şiddetine maruz kalıyorlar. Her şey bu kadar göz önünde ve çıplak yaşanırken hiçbir şey yapmamak ve bunları artık hayatın doğal parçaları olarak hissetmek toplumsal açıdan en büyük yaralardan biri. İnsanlar bu duyguya alıştırılınca, kayıtsızlık ve çıkışsızlık esas ruh haline geliyor. İnsan olarak varoluşumuzu yaralayan bir şey bu. O sorun, sorun olarak görülmüyor, çözmek için adım atılmıyor. Sadece ekranlarda bir başlık olarak beliriyor, seyrediliyor ve geçip gidiyor. Sanat ve özellikle edebiyat, görülmeyenin görülmesi, unutulmaya terk edilenin hayata döndürülmesi çabası olarak burada bir anlam kazanıyor.
- Acılar hem birey açısından varoluşsal bir mesele hem de toplumsal bir bilinç sorunu olarak mı ortaya çıkıyor? Mesela romanda Zaza karakterinin “kimi zaman küçümseyici bir bakış, alaycı bir eda, kimi zaman yakışıksız bir sözle karşılaşıyorduk ve kimliğimizi saklamak zorundaydık, ancak yakınlarımızla paylaşabiliyorduk” diye aktardığı olgu, Kürtlerin mağdur kaldığı bir duygunun yansıması mı?
Devletin eskiden beri Kürtlere dayattığı şöyle bir duygu var: “Siz hem kültürel hem dilsel açıdan hem de maddi ve ekonomik açıdan gerisiniz, siz hiçbir şey üretemezsiniz.” Bu bilinçli söylem, Kürtlerin psikolojisinde derin bir yarık açıyordu. Birçok insan politik bilince sahip olmadığı için o çemberden kendisi olarak değil, başkasına benzemenin imkânını arayarak çıkmaya çalışıyordu. Kendi dilini yok sayarak, kendi kültürünü görmezden gelerek, “ne kadar Türk olabilirsem o kadar iyi bir hayata kavuşurum,” diye bir duyguyla…
- Bir kimlik, politik bilinç ve farkındalık sorunu yaşandığını mı söylüyorsunuz? Bu nasıl aşılabilir?
Biz bunu kendi büyüklerimizden biliyoruz. Onlar bize “Aman kendinizi riske atmayın, güvenliğinize önem verin, gerisinin önemi yok,” derlerdi. Bu sözleri Kürtçe söylemelerinin onlar için bir anlamı yoktu. Bu politik bilinçten yoksundular. Şimdi Kürtler o bilince kolektif biçimde ulaştılar ama bu sorunun yarattığı yara bir anda iyileşmez, birkaç kuşak alır. Basit bir örnek düşünelim; büyük fedakârlıklarla Kürtçe basılan dergiler, kitaplar var. Mesela Kürtçe basılan bir roman bir yıl içinde bin adet bile satmıyorsa biz 20 milyon Kürdün yaşadığı bir ülkede nasıl mutlu olabiliriz? Uzun vadeli düşünmek gerek, soluğumuzu ona göre ayarlamak, paniklememek, birbirimizi hırpalamamak, birbirimize mümkün olduğunca destek çıkarak bu yolu yürümek gerek. Başka türlüsü mümkün değil.
- Kürt dili ve kültürü yüzyıllardır sözlü, yazılı güçlü bir miras taşıyor. O mirasın devamı da geliyor. Ama bir tarafıyla da Kürt kültürünün en önemli meselesi size göre korunmak mı, yoksa yeniden üretmek mi? Edebiyat açısından sorun nereden kaynaklanıyor?
Bu edebi olduğu kadar aynı zamanda politik bir sorun. Tarihe gömülmeye çalışılan Kürtçe orada kapalı kalabilir, Latince veya Osmanlıca gibi sadece akademik bir arşiv haline gelebilir. Gerçi İngilizce’nin dünyayı istila ettiği ve yapay zekâ uygulamalarının hızla geliştiği bir çağda, bütün diller bu tür bir tehlikeyle karşı karşıya. Bu başka bir söyleşinin konusu. Kendi iç gündemimize baktığımızda bir gelişme görüyoruz, Kürtçe basan yayınevlerimizin sayısı artıyor, Kürtçe kitaplar çoğalıyor. Pek çok yazarımız, şairimiz, eleştirmenimiz, araştırmacımız var. Ama okur sayımız o oranda artmadı. Bu konuda kimseyi suçlayamayız. Bu onların kabahati değil çünkü biz sömürgeciliğin mağduruyuz. Eğer bugün bir eksiğimiz varsa bu bizden kaynaklanmıyor. Ben de Kürtçe roman yazmaya başlarken oturup gramer çalıştım. Çünkü konuştuğum Kürtçe ile yazılı Kürtçe arasında büyük farklar vardı. Dilimizi konuşmak ve işlevsel biçimde yani kolektif olarak üretebilmek için daha çok şeye ihtiyacımız var.
- Kürt kültürünün kurumsallaşmasından mı bahsediyorsunuz?
Evet, kurumsallaşmamız çok az ve bu önemli bir nokta. Siyasetçilerimiz ve maddi olarak hali vakti yerinde insanlarımız siyasete yatırım yapıyorlar ama kültüre yatırım çok az. Diyarbakır’da, Mardin’de, Van’da, Kürdistan’ın her yanında veya Avrupa’nın pek çok ülkesinde gençler var, bunlar yazıya, müziğe, tiyatroya veya sinemaya gönül vermişler. Kim bunlar için kanallar açacak, altyapılar oluşturacak?
- Edebiyat ve sanatın dışarda tutulmasının asıl nedeni nedir? Bunun aşılmasının adımları ne olmalı?
Kültür ikincil bir mesele, sanki siyaset bütün hayatı düzenleyebilecek ve geleceğimizi garanti altına alabilecekmiş gibi algılanıyor. Siyaset gerekli, özellikle yaşadığımız coğrafyada ve çağda bunu ihmal edemeyiz, ama bunun ötesine yoğunlaşmaya ihtiyacımız var. Bunun için adımlar atmamız gerek. Karamsar olmadan şunu da söylemeliyiz ki iyi bir potansiyel var, hevesli, yurtsever, kültürlü gençler var. Bugün Kürdistan’ın hemen hemen her yerinde edebiyat festivalleri, konserler gerçekleşiyor. Tiyatrocularımız, sinemacılarımız yeni yollar yaratıyor. Ama bunların hepsinin desteğe ihtiyacı var.
- Peki, bu parçalardan nasıl bir bütünlük sağlanmalı?
Mevcut Kürt aydınlanması dinamiğini bir Kürt aydınlanma patlamasına dönüştürmek için bir sıçramaya ihtiyaç var. Latin Amerikalıların yirminci yüzyılın ortalarında edebiyatta gerçekleştirdiği “boom”u biz bütün kültür sanat alanında hedeflesek? Elbette onların avantajlarından yoksunuz, bizim koşullarımız farklı, tümüyle aleyhimize işleyen bir ortamdayız. Bunun bir formülü yok, pek çok şeyin bir arada yapılması gerek. Bunların bir parçası olarak, mesela sadece genç sanatçı adaylarına eğitim veren ve onlara serbest çalışmaları için maddi imkanlar sunan kurumlar inşa edebiliriz. Kürt sanatını uluslararası zeminde geliştirmek için adımlar atabiliriz. Böyle durumlarda işi tanımlasak da sorun gelip, “kim yapacak, kim imkanları sunacak?” sorusuna dayanıyor. Bunun yollarını çoğaltmak için ortak akıllara, dayanışma üretimlerine ağırlık vermeliyiz. İmkânlarımız az olsa da zihnimizi ve üretimlerimizi yoğunlaştırmalıyız.
- “Çağımızın Tanığı” kategorisinde verilen Hemingway Ödülü’nü aldınız ve Cumartesi Anneleri’ne adadınız. Romanınızda Carl Gustav Jung’un “Kırmızı Kitap” eserine göndermeler bulunuyor. Jung’un düşünceleri romanın dünyasını kurarken size nasıl eşlik etti? Bir annenin hikâyesinde nasıl bir yer edindi?
Kaybolmanın farklı anlamları üzerine düşündüm. Fiziken kaybolmak, ruhen kendini kaybolmuş hissetmek, kültürel olarak kaybolup gitmek. Kendini bulamadan yiten insanlar. Bir oğulun kaybolması, bir annenin ruhen eriyip gitmesi, bir ulusal kimliğin silinmesi… Bütün bunların yaşandığı bir çağdayız. Ben bunları doğrudan politik olmayan bir zeminde, dile dökülmemiş ruh hallerinde anlatmaya çalıştım. Jung da “Kırmızı Kitap”ta rüyalarını deşerek kendisini analiz etmeyi denerken benzer bir şey yapar, psikanalizden öteye geçerek epiklerin şiir diliyle bir yapı inşa eder. Onun gibi yapmaya çalıştım. Epik dediğimiz şeyin asırlar önce yaşanmasına rağmen bugün de farklı biçimlerde yaşandığını, insanların aynı yolculuklara çıktığını, aynı kayıpların yaşandığını ve aynı biçimde geride bekleyenlerin olduğunu anlattım.
- Geçmiş epik anlatıları bugünkü hayatın içerisinde kurgularken neden bunları aynalarda yansıtma yolunu seçtiniz?
Ayna geçmişle bugün arasında bir yansıtma olabileceği gibi insanın kendi kendisini anlamaya çalıştığı büyülü bir şey aynı zamanda. Biz oraya baktığımızda bedenimizi görürüz ama onun içinde kendi ruhumuza baktığımız da olur mu? Kendi kimliğimize, kendi geçmişimize, anılarımıza ya da geleceğimize, hayallerimize… Ben bir kırmızı ayna metaforu üzerinden bir kayıp gencin ve annesinin hikayesini anlatmaya çalışırken, bu aynı zamanda bu topraklardaki yüzyıllık kayboluş tarihinin hikayesi halini aldı.
- Bu topraklarda yüzyıllık kayıp bir hikâye dediniz. Ana karakter Zaza’nın isminin de Dêrsim’den gelen kendi kimliğini ve kültürünü taşıdığını ama bunu ifade etmediğini anlatırken, bir inkâr ediş mi var?
İsmi Zaza ama kendisi Zaza olduğunu düşünmüyor. Kendisinin kim olduğunu araştırıp bilmek bile istemiyor.
- Neden?
Karşılaştığımız sıradan bir durum haline geldi bu. Alevi biri çıkıyor en radikal Sünni dille televizyonda konuşabiliyor. Kürt biri çıkıp sömürgecinin egemen söylemiyle sana hitap edebiliyor. Yoksul bir aileden çıkmış biri, zenginlerin siyasetini bütün toplumun iyiliğiymiş gibi televizyonda sana anlatabiliyor. Kendini inkâr etme eğilimi hayatın her alanında yaşanırken, ben de bunun küçük bir parçasını bu hikâyede göstermek istedim.
- Bugün Türk’ün Kürt ile barışmasını, halkların birlikte yaşayabileceği bir barışın ve demokrasinin oluşabilmesini, Kürtlerin özgürleşebilmesini ve varlığının tanınmasını konuşuyoruz. Siz uzun yıllar sürgünde kaldınız, kimliğinizden ötürü neler yaşadınız, ne hissettiniz? Bugün nereye geldiniz?
Herkesin uzun bir yolculuk hikayesi vardır bu hayatta ama Kürtlerin, Alevilerin, sosyalistlerin yani devletin mağduru olmuş insanların anlattığı hiçbir hikâye kişisel bir hikâye değil. Ben kendi hikayemi anlatmaya başladığım anda biliyorum ki o sırada dinleyenlerin en az yarısı benzer hayatlar yaşamış, daha ağırını yaşamıştır. İnsanlar otuz yıl hapiste yatarken, hala yüzlerce kayıp ortaya çıkarılmamışken kendimizi bilmek yetmiyor. Biz başkalarını, onların durumunu biliyoruz muyuz? Bugün barış süreci dediğimiz yeni durumda Kürt ile Türk’ün barışmasından söz ediliyor. Bence Kürdün Türk ile barışmasında bir sorun yok. Türk’ün Kürt ile barışması sorunu var. Barış üzerine kurulan bütün diller Kürtlere hitaben kuruluyor sanki, herkes bize nasihatte bulunuyor. Anlamsız bir şey bu.
- Kürt sorunu değil, aslında bir Türk sorunu meselesini gündeme almak gerekir gibi bir şey mi söylediğiniz?
Bugün asıl olması gereken, Türk devletine ve toplumuna hitap etmek ve onlara akıl vermektir. Kürtleri ezmeyin, Kürtlerden nefret etmeyin, Kürtlerle barış yapın çağrısı onlar içindir. Devletin bu konudaki dili çok tepeden, üstenci, yok sayıcı, benmerkezci bir dil. Bunun geldiği nokta bir çıkmaz. Demirel, Cumhuriyet tarihi boyunca 28 Kürt isyanı yaşanmış diyordu…
- Peki şu anda 21. yüzyıldayız ve neden bu sorun hala çözülememiş?
Devletin bu sorunu kabul etmeyerek, inkâr ederek, sorunu süreklileştirerek var olma çabasının anlamsız bir noktaya geldiği gayet açık. Her yerde söylemeye çalışıyoruz; eğer mutlu olmak istiyorsak yapmamız gereken şey birbirimizi anlayarak, komşumuzu anlayarak, -komşun bir Alevi de olabilir, bir Ermeni de olabilir, Laz da olabilir- esas olanın insanla insan arasındaki ilişki olduğunu vurgulayarak yaşamak. Ama sen kimliğimi benim sırtıma bir yara gibi yüklediğinde ben o kimliği sana göstermek zorundayım. Çünkü o yara iyileşmeden ben iyileşemem. Sen de benden o yarayla yaşayıp sessiz kalmamı bekleyemezsin.
- İkinci yüzyılda Cumhuriyetin Demokratik Dönüşümü konferansında çok önemli bir konuşma yaptınız. Kelimelerin ve hikâyenin gücüyle suyun karşı tarafına geçtiniz. Tıpkı 2007 yılında “Türkiye barışını arıyor”da Yaşar Kemal’in kurduğu sözler gibiydi. Ve bugün eğer barış olacaksa “danûstandin” (müzakere, alış-veriş) dediğimiz yerde ya da o pencerenin içindeki kafesten “pênc-rê” (beşinci yol) bularak geçmek dediğimizde, gerçek barışa nasıl ulaşabiliriz?
Mesela ben bir arkadaşımla çay içip sohbet edebiliyorum ve kendimi mutlu hissediyorum. Herkes bu hakka ve bu mutluluğa sahip olmalı. Özgürlüğün ve barışın anlamı bu bence. Ben eğer bugün evimde oturup oğlumla kitap okuyabiliyorsam, neden bir Kürt genci ömrünün baharında canından olsun veya hapislerde çürüsün? Veya neden askerliğini yapmaya giden bir Türk genci korkuyla nöbet tutarken, ailesini görememe ihtimaliyle kaygılansın? Bu soru herkes için geçerli. Dünyada şimdi yüzlerce yazar hapiste. Belarus’tan Kolombiya’ya kadar acı çeken insanların var olduğu bir zamanda biz ne yapabiliriz? Bu soruyu hem ulusal bazda kendimiz için hem de evrensel bazda bütün insanlar için soruyoruz. Bunu yapmadan, kendimiz ve herkes için barışı kazanmak mümkün olmaz. Yanımızdaki insanla eşit olabilmek için, aynı mutlulukları yaşayabilmek için ve derdimiz varsa da bu konuda birbirimize destek olabilmek için…
- O ortak dertte geçmişin travmaları, önyargıları ve korkuları konuşulmadan ortak bir geleceği kurabilmek mümkün mü? Toplumlar korkularını nasıl aşabilir? Nasıl bir yol yürünebilir?
Bu konuda benim bir yandan olumlu, bir yandan da olumsuz duygularım var. Olumlu duygum şu; Kürtlerin artık kendi varoluş sürecini tamamlamış olması büyük bir kazanç. Kürtler uzun yıllar isyan ettiler. Şimdi artık öyle bir noktaya geldi ki Kürt potansiyeli, Kürt birikimi kendisini silah olmadan da var edebilir. Kültürüyle, siyasetiyle, sinemasıyla, tiyatrosuyla bizim öyle bir potansiyelimiz var ve bu büyük bir avantaj. Bu yüzden biz barışçıl mücadelenin temel olduğu bir döneme hazırız…
- Hazır olmayan taraf peki, olumsuz duygunuz onunla mı ilgili?
Ortadoğu bunun için hazır mı? Türkiye bunun için hazır mı? Sorunların başında, bize karşı taşınan duygular yer alıyor. Bizden yana bir sorun yok. Ama bize nasıl bakıyorlar? Kürt yazar olduğum ve bunu vurguladığım için benimle ilgili haber yapmayan gazeteler var Türkiye’de. Dünyadaki bütün yazarların birleştiği örgütün başkanı olduğum halde, Londra’daki bir toplantıda Kürtçe kelimesini kullandığım için beni protesto edip çıkan Türk okurların olduğu bir zamandayız.
- Kürtleri yok sayan inkâr edenler aynaya bakarak nasıl bir yüzleşme görmeli?
Eğer bir ayna varsa ve karşımızdakiler o aynaya bakıyorsa o aynada kendi zihinlerini görsünler ve herkesle nasıl eşit yaşayabiliriz diye düşünsünler. Bu çok kolay aşılacak bir şey değil. Biz nasıl ki yıllarca mücadele ederek kendimizi var ettiysek, sıradan Kürt’ten bilinçli Kürt’e dönüştüysek toplum olarak, aynı şey komşularımız için de mahallemizde yaşayan başka insanlar için de geçerli. Onların da kendilerini aşması, kendini yeniden var etmesi gerekir. Ancak o zaman biz toplumun sağlıklı bir geleceğe doğru gideceğini söyleyebiliriz. Biz yeni bir evreye adım atıyoruz. O yüzden daha yürünecek çok yol var.
- Bu yolda barış ve demokrasinin bir arada gitmesi gerekirken, bir adım atıldı ve silahlar sustu ama sonrası gelmedi. Bu belirsizlik ve düğüm nasıl aşılmalı?
Barışın gerekli olduğunu herkes ifade ediyor, aynı kelimeleri konuşuyor. Aynı kelimelerin kullanılmasına rağmen farklı şeyler söylüyoruz. Konferans konuşmasında verdiğim “pencere” örneğindeki gibi, barış kelimesi de öyle bir şey. Biz barış diyoruz, şimdi hükümetin temsilcileri de barış diyor ama aynı şeyi anlamıyoruz.
- Biz nasıl bir barış diyoruz? Egemenler nasıl barış diyor?
Biz barış derken insanların kardeşçe bir arada yaşamasından söz ediyoruz. Hayalimizin merkezinde, herkesin mutluluğu var. Ama egemenlerin dilindeki barış bir kafes zihniyeti taşıyor. Biz özgürlük isterken, onların aklında yeni kafesler var, sadece bizim için değil herkes için düşündükleri kafesler. İşte bu zihniyetle mücadele ediyoruz. Biz kendi barışımızı kurmak için onların bu yanlış dilini, bu yanlış kavrayışını zorluyoruz. Bu kolay bir şey değil tabii ki. Barış buna rağmen gerçekleşir, ama orada durmayız, Kürtlerin mücadelesi, Kürtlerin kendi kimliğini, kendi özgürlüğünü, varoluş hakkını talep etmesi devam eder.
- O vakit şöyle sorayım; geçmişi inkâr etmeyen, acıları görmezden gelmeyen ama geleceğe de umutla bakan bir hikâye yazmak istiyorsak bugünün Türkiye’sinde nasıl bir hikâye yazılmalı?
Büyük zaferler, büyük hayallerdir. Ama o hayallere kapılmakla yetinmeyelim. Yarının büyük zaferi yerine bugünün mücadelesine ve bugünün küçük zaferlerine inanalım. Küçük zaferde bir şeyi başarırsak, bir sonrakine odaklanırız. Her gün yeni bir hedefle ilerleriz. Çölün sonunu değil önümüzdeki kum tepesini görebiliriz, onu aşalım, sonra diğerini ve diğerini, öylece yola devam edelim. O yüzden barış dediğimiz şey -ya da hayatın her alanında verebileceğimiz örnekler olur bu konuda- küçük başarıların elde edilmesi, o başarılarla yeni bir evreye geçilmesi ve bir sonraki hedefe odaklanılması anlamına gelir.
- Bu durum yeterince anlatılıp aktarılabiliyor mu? Umudun umudu yeşertilebiliyor mu? Genç kuşaklar bunun neresinde? Siz nasıl görüyorsunuz?
İyi mücadele ediyoruz, çok acı çekiyoruz ve yenilmiş değiliz. Bu çok güzel bir şey. Biz devam ettik, bizden sonraki kuşaklar da devam edecek. Bizden daha iyisini yapacaklar. Bizden öncekilerin hayalini biz devraldık. O hayal şimdi bizde, bizden sonrakilere en iyi biçimde aktarmak için çabalamalıyız.
- Peki nasıl bir yolu olmalı bunun?
Bunun bin türlü yolu var. Biri çok güzel film yapıyor, ben bütün tarihimizi orada hissediyorum. Birisi bir halay çekip zılgıt attığında bu benim için Kürdistan’ın küçük bir sesidir, o beni mutlu ediyor. Hayallerimizin illa politik bir temsili olması gerekmez. İlk Kürtçe romanım “Evîndarên Franz K”yi yazarken benim duygum şuydu: ben kendi küçük Kürdistan’ımı yaratıyorum, bu kadar. Herkes kendine Kürdistan yaratabilmeli. Bunu halay çekerek yapabilirsin. Bir şarkı mırıldanarak yapabilirsin. Acı çeken bir arkadaşına hâl hatır sorarak yapabilirsin. Bütün bunlar kendi ortak vatanımızı yaratmaktır. Bunları küçümsersek, yok sayarsak, birbirimizin eline dokunmayı ihmal edersek büyük Kürdistan’ı da mutlu mesut kuramayız.
- Tam da küçük başlayıp büyütmekten bahsettiğiniz yerde büyük Kürdistan nasıl var olur?
Büyük Kürdistan aşağıdan yeşeren çimenlerin, çiçeklerin, ağaçların olgunlaşmasıyla var olabilir. Yoksa birileri bize bir çöl verebilir bu çağda ama o hayalimiz değildir. Biz orayı yaşanabilir, muazzam güzel bir yer olarak hayal ediyorsak, onu bugünden yapabiliriz, yarını beklemeye gerek yok. Mutlak zafer ileride olacaktır belki ama bugün küçük zaferlerle de bunu yapabiliriz. Güzel bir söz söyleyelim, acı çeken birinin elinden tutalım. Çok basit, küçük hikâyeler bunlar ve insanlar bunu küçümsüyor. Bunu küçümsediği için de herkes büyük siyasete odaklanıyor ama büyük siyasetin hayatın küçük ayrıntılarını öremeyeceğini bilmiyor. Büyük siyaset ancak küçük çabaların, küçük birikimlerin aracı olduğunda anlamlıdır yoksa onun da anlamı kalmaz.
- Herkes kendi Kürdistan’ını yaratmalı dediniz… Siyaset üstü yol yöntem ve küçük adımlar diyorsunuz. Yaşamsal dokunuşlarda mı eksiklikler var? Adımlar nasıl atılmalı size göre?
Bizim Katalan arkadaşlarla çok tartışmamız oluyor. Bundan on yıl kadar önce bir Katalan gazeteci ile İstanbul’da buluştuk, o eleştirdi beni, bizi. Newroz’a gidip gelmiş Diyarbakır’da. “Siz neden bizim gibi yapmıyorsunuz?” dedi. “Siz nasıl yapıyorsunuz?” diye sordum. “Siz çok büyük toplanıyorsunuz ama küçük işleriniz çok az,” diye cevapladı. “Bir milyon kişi toplanıyorsunuz ama bin tane küçük işiniz yok” dedi. Ben önce itiraz ettim ona; çektiğimiz acılardan söz ettim, bir sürü şey anlattım. Aradan birkaç yıl geçti Katalonya’ya gittim, orada benzer şeyleri söyleyen başka arkadaşlar oldu. “Siyasetiniz çok büyük ama siyasetiniz durduğu anda hayatınız da duruyor, bunun asıl yansıması olan hayatın içindeki ayrıntılardaki varoluşunuz zayıf” diyorlar. Sanırım bunun üzerine düşünmemiz gerek, değil mi?
- Peki, bir yazar olarak sözünüzün kelimelerin gücüyle ortaya koyduğunuz yapıtlarla topluma da bir mesaj veriyorsunuz. Bugün size göre bu dönemin en önemli sorusu nedir?
Başkasından başlamak ve başkalarına akıl vermek iyi bir alışkanlık değil. Ben yarın daha mutlu uyanmak için bugün ne yapabilirim? Kendime bunu sorar ve cevaplar ararım. Tabii ki herkesin cevabı başka olacaktır. Benim için cevap şöyle bir şey; kendim için güzel bir şey yapmak ama bu güzel şeyi yaparken, bu imkana sahip olmayan insanlar için de bir şey yapmak. Yirmi beş yıldır Eritre’de hapiste olan ve bütün görüşmelere kapalı tutulan on iki gazeteci arkadaşımız var. Yıllardır bunlar için mücadele ediyoruz, bütün herkes için mücadele ettiğimiz gibi. Mesela aralarında Davit Isaak isminde bir gazeteci var, çok yetenekli bir yazar. Yirmi beş yıldır yaşayıp yaşamadıklarını bile bilmiyoruz, birçok ülkede bunlarla ilgili kampanyalar yapıyoruz.
Ben şimdi Dawit ve arkadaşlarıyla ilgili bir şey yapabilirsem, sonra yeni romanımda bir sayfa yazabilirsem ve ardından oturup oğlumla onun sevdiği bir programı izlersem, ben yarın sabah mutlu bir insan olarak uyanırım herhalde.
- Önce kendimize sonra aynaya bakmak mı?
İnsan kendisinden başlayarak, kendi hayatını inşa ederek, dış dünyaya öyle bakmalı ve hayatındaki dünyayı inşa etmeli. Yoksa kendinle ilgili bir adım atmadan, başkalarını eleştirmek ve akıl vermek anlamsız. Herkes herkese akıl veriyor. Ama kendimizden başlamazsak nasıl değiştireceğiz biz bu hayatı ve bu dünyayı.
