Fatma Reş ve Kürt kadın direniş sembollerine ilişkin tarihsel anlatılar tartışma konusu olmaya devam ediyor. Kürt kadınlarının tarih boyunca mücadelede belirleyici roller üstlendiğini söyleyen Zulfan Gharib, bu mirasın görünür kılınmasını istedi
Fatma Reş, 19. yüzyılda bölgede öne çıkan askeri liderlerden biri olarak, Rus İmparatorluğu’na karşı yüzlerce süvariye komuta eden Kürt kadınlarının direniş ve cesaret sembollerinden biri olarak anılıyor. 1850’lerde eşini kaybettikten sonra aşiretinin liderliğini üstlendi ve Kafkasya Savaşı’nda aktif rol aldı. Yabancı tarihçiler onu, aşiret toplumunda liderlik rolü üstlenen saygın bir kadın figürü olarak değerlendiriyor. Anlatımlara göre Fatma Reş, Mereş, Sivas ve Erzirom’da yaklaşık 500 kişilik bir birlik toplayarak bağımsız komuta şartıyla İstanbul’a gitti. İstanbul’da Sultan’ın sarayına kabul edildi ve görüşmeler gerçekleştirdi.
Rivayetlerde, Osmanlı ordusuna katılmayı ve Türk subaylarının komutası altına girmeyi reddetti; ayrıca askerlerinin Osmanlı üniforması yerine geleneksel Kürt kıyafetleri, hançer ve miğferlerle hareket etmesini istedi. Bu yaklaşım, dönemin kimlik ve temsil tartışmaları açısından sembolik bir anlam taşıyor. Ayrıca süvarilerinin ön saflarda yer almasını istedi. Fatma Reş’e ilişkin bu anlatılar, farklı tarihsel yorumlara konu olurken, dönemin güç ilişkileri içinde bağımsız bir liderlik örneği olarak öne çıkıyor.
Kadın savaşçı temsili
Dönemin Avrupa basınında yer alan bazı haber ve gravürlerde, özellikle 1854 tarihli Illustrated London News yayınında Fatma Reş’e dair anlatılara yer verildiği görülüyor. Bu kaynaklarda, onu Kürt bir kadın lider olarak tanımlayan ve süvari birliklerinin başında tasvir eden görseller ve betimlemeler bulunuyor. Söz konusu yayınlarda, Fatma Reş’in geniş bir süvari birliğinin önünde at üzerinde yer aldığı ve bu durumun dönemin gözlemcileri tarafından dikkat çekici bulunduğu aktarılıyor. Ayrıca, onu görmek için halkın yoğun ilgi gösterdiğine dair betimlemeler de yer alıyor. Ayrıca Osmanlı yönetimiyle ilişkilerinde bağımsız bir komuta alanı talep ettiği yönünde anlatılar da yer alıyor. Bu durum, dönemin gözlemcileri tarafından siyasi ve askeri bir pazarlık süreci olarak yorumlanıyor. Avrupa basınındaki bu temsiller, dönemin oryantalist bakış açısı ve bölgeye dair farklı yorumlarla birlikte değerlendirilirken, Fatma Reş figürü hem askeri liderlik hem de kadın savaşçı temsili açısından çeşitli tarihsel tartışmalara konu oluyor.
Fatma Reş üzerinden kimlik tartışması
Söz konusu gravür ve başlıklarda, Osmanlı ya da Türk askeri amblemlerine yer verilmediği, bazı yayınlarda ise “Kürt kadın” ifadesinin kullanıldığı görülüyor. Bu tür temsiller, Fatma Reş figürü üzerinden kimlik ve tarih anlatılarına dair farklı tartışmaların oluşmasına da zemin hazırlıyor. Bazı yorumlara göre, Türkiye’de Fatma Reş figürü günümüzde Kürt kökenlerinden ayrıştırılarak bir “Türk milli kahramanı” olarak yeniden tanımlanmaya çalışılmaktadır. Bu görüşleri savunanlara göre, aynı unvana sahip farklı tarihsel figürler üzerinden kimlik ve aidiyet tartışmaları yürütülmektedir. Bu çerçevede, Fatma Sahara olarak anılan ve 1911-1919 Türk Kurtuluş Savaşı döneminde ortaya çıktığı belirtilen bir başka kadın figürün, Kürt kimliğine sahip olduğu belirtilmektedir.
Kürt kadın savaşçı
Türk kaynakları, Fatma Reş’in adını tarih kitaplarından silmekte veya onu “sadık bir Türk” olarak tanıtmaktadır. Resmi Türk medyasındaki ‘Kara Fatma’ hakkındaki makalelerde ise dikkat çeken bir yöntem izlenmektedir: 1920’de Kurtuluş Savaşı’nda yer alan Kara Fatma anlatılırken, 1854’e tarihlenen Fatma Reş’e ait olduğu belirtilen orijinal görseller de aynı içerik içinde kullanılmaktadır. Bu durumun, farklı dönemlere ait iki ayrı figürün aynı kişi olduğu yönünde bir algı oluşturduğu belirtilmektedir. Anlatımlarda, dünyada “Kürt kadın savaşçı” olarak bilinen Fatma Reş’in daha sonra “Kemalist” çizgide yer aldığı ve Atatürk’ün takipçisi olarak gösterildiği ileri sürülüyor.
Kürt kimliğini dünyaya tanıttı
1854’te Londra veya Paris gazetesi “Kürt Prenses” ifadesi kullanılıyor. Türkiye ulus devlet olmadan önce Fatma Reş, Kürt kimliğini dünyaya tanıttı. Fatma Reş’in ve diğer Kürt kahramanlarının tarihinin Türk medyası tarafından yanlış temsil edilmesini önlemek için “medya ve ulusal” bir stratejiye ihtiyaç olduğu açık. Bu kimliği korumak için uluslararası bazı pratik adımlar atılabilir. Türkiye kendi iç tarih kitaplarını düzenleyebilir, ancak Londra, Paris ve New York arşivlerini silemez.
Çifte Fatma stratejisi
1854’teki Kürt Kara Fatma ile 1920’deki Türk Fatma arasındaki fark birçok platformda açıklanmalı ve yaşları, bölgeleri, kıyafetleri ve savaş hedefleri arasında karşılaştırmalı bir tablo oluşturulmalı; böylece Kürt gençliğinin artık “Kara Fatma” adıyla aldatılmamasını ve Türklerin “itibarı çalmak” için benzer bir isim uydurduğunu anlamasını sağlanabilir.
Tarih sadece yazıyla korunamaz. Sanat da tarihi korumanın bir başka yoludur. Bu amaçla, Kürt film yapımcıları ve illüstratörleri, Kürt kıyafetlerinin özgünlüğünü vurgulayan Fatma Reş hakkında belgeseller veya animasyonlar yapmaya teşvik edilmelidir. Fatma Reş’in gerçek imajı yeni neslin zihninde yerleştiğinde, Türklerin sahte imajları etkisini kaybedecektir.
Hêvî Salah / NûJINHA
