- Büyük dağıtım şirketleri, politik hassasiyetler nedeniyle Kürt filmlerine ya hiç salon tahsis etmemekte ya da oldukça sınırlı sayıda gösterim olanağı sağlamaktadır. Ayrıca Kürtçe veya Kürt temalı film sansür, yasaklama ya da idari engellerle karşı karşıya
- Kadının edilgen, korunmaya muhtaç ya da fedakar bir figür olarak sunulması, sömürgeci söylemin yeniden üretimine hizmet eden bir anlatı. Kürt sinemasında kadın sinemacılar, geleneksel ‘erkek bakışı’nı ve kadını nesneleştiren anlatıları yıktı
Veysi Altay
Kürt sinemasının temel sorunlarından biri de kendi başına film üretimi değil, aynı zamanda üretilen filmlerin sürdürülebilir ve geniş ölçekli biçimde izleyiciye ulaştırılabilmesidir. Bu nedenle dağıtım ve gösterim alanında yaşanan yapısal sorunlar, üretim süreci kadar belirleyici bir öneme sahiptir. Filmler üretilmiş olsa bile, politik, ekonomik ve kültürel engeller nedeniyle izleyiciye ulaşmaları çoğu zaman güçleşmektedir.
MKM örneğinde görüldüğü üzere, geçmişte üreticiler bu süreçleri kendi kolektif yapıları içinde tartışabilme, ürünlerini toplu halde dağıtabilme ve kolektif olarak sahiplenebilme olanağına sahipti. Günümüzde ise yönetmenler, dağıtım ve görünürlük sağlayabilmek adına bireysel olarak ekstra bir performans sergilemek zorunda kalmaktadır. Tam da bu aşamada piyasa ve sermaye bazı alternatif kurum ve dergiler de dahil olmak üzere bu yönetmenleri sistem içine çekmeye ve üretimi araçsallaştırmaya çalışmaktadır.
Dağıtım sorunları
Kürt filmleri, ticari sinema salonlarının hakim olduğu dağıtım sistemi içerisinde yeterli ölçüde yer bulamamaktadır. Büyük dağıtım şirketleri, politik hassasiyetler ve gişe kaygıları nedeniyle bu filmlere ya hiç salon tahsis etmemekte ya da oldukça sınırlı sayıda gösterim olanağı sağlamaktadır. Bunun yanı sıra birçok Kürtçe veya Kürt temalı film, farklı dönemlerde sansür, yasaklama ya da çeşitli idari engellerle karşı karşıya kalmıştır. Pek çok Kürt sinemacı, ürettiği filmler nedeniyle hukuki ve idari yaptırımlara maruz kalmaktadır. Festival gösterimlerinin iptal edilmesi, salon tahsis edilmemesi veya yerel yönetimlerin gerekli izinleri vermemesi, yerel yönetimlere kayyum atanması gibi uygulamalar da Kürt sinemasının dolaşımını sınırlandıran önemli etkenler arasında yer almaktadır.
Ekonomik zorluklar
Ekonomik yetersizlikler de hem film üretimini hem de dağıtım süreçlerini olumsuz etkileyen temel nedenler arasındadır. Zaten sınırlı üretim olanaklarına sahip olan Kürt sineması çerçevesinde reklam ve tanıtım bütçeleri çoğu zaman bulunmamakta ya da oldukça düşük seviyelerde kalmaktadır. Film üretim ve dağıtım maliyetlerinin yüksek olması, eserlerin daha geniş izleyici kitlelerine ulaştırılmasını güçleştirmektedir. Ayrıca Kürtlerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerde bağımsız sinemalarının ya hiç bulunmaması ya da sayıca yetersiz olması alternatif gösterim olanaklarını önemli ölçüde sınırlandırmaktadır. Bunun yanında, geçmişte bazı belediyelerin desteklediği film ve festivallerin, ilgili belediyelerin çoğuna sürekli kayyım atanmasının ardından sona ermesi veya desteklerinin kesilmesi de çekim ve gösterim alanındaki sorunları daha da derinleştirmiştir.
‘Politik’ önkabul
Kürtçe çekilen filmlerin çoğu zaman ön kabulle “politik film” olarak etiketlenmesi de dağıtım ve gösterim süreçlerini olumsuz etkileyen bir diğer faktördür. Oysa Kürt sineması yalnızca siyasal temaları değil az da olsa başka çeşitli konuları da ele almaktadır. Buna rağmen filmlerin tek boyutlu bir bakış açısıyla değerlendirilmesi, daha geniş izleyici kitlelerine ulaşmalarını zorlaştırmaktadır. Ayrıca Kürt sinemasının politik olması da kaçınılmazdır. Yüz yıldır dört ülke tarafından sömürge olan Kürtlerin kendi haklı mücadelesini sinema üzerinden anlatma isteği ve kararlılığı olmazsa olmazdır.
Kürt sinemasının izleyiciyle buluşabildiği en önemli alanlardan biri “ulusal” ve uluslararası film festivalleridir. Ancak bu alanda da önemli yapısal sorunlar bulunmaktadır. Kürtlerin uluslararası hukuk bakımından bağımsız ve yaygın biçimde tanınan bir statüye sahip olmamaları nedeniyle Kürt filmleri çoğu zaman Türkiye, Irak, İran veya Suriye gibi üretildikleri ya da yönetmenlerinin vatandaşı oldukları ülkeler adına festivallere katılmaktadır. Bu durum, Kürt sinemasının uluslararası alandaki kültürel temsili ve görünürlüğü üzerinde doğrudan olumsuz şekilde etkili olmaktadır.
Dijital olanaklar
Ticari gösterim olanaklarının sınırlı olması nedeniyle dijital yayın platformları Kürt sineması açısından önemli alternatifler sunmaktadır. Bununla birlikte Kürt filmlerinin küresel dijital platformlardaki görünürlüğü halen düşük düzeydedir. Telif haklarına ilişkin sorunlar, platformların içerik politikaları ile pazarlama ve tanıtım eksiklikleri dijital dolaşımı sınırlandırmaktadır. Uluslararası ortak yapımlar dışında kalan birçok Kürt filmi uluslararası dağıtım şirketleriyle anlaşma yapamamakta; bu nedenle filmler çoğunlukla festival gösterimleriyle sınırlı bir dolaşım ağı içinde kalmaktadır.
Kürt sinemasının finansal sürdürülebilirliği açısından iş insanlarının desteğinin de oldukça sınırlı olduğu görülmektedir. Bunun nedenleri arasında Kürt sinemasının yalnızca politik bir alan olarak algılanması, Kürt sinemasına desteğin sonucunda devletin hışmına uğrama kaygısı, Kürtçe üretim yapılması, ticari salonlarda yeterince yer bulamaması, güçlü bir dağıtım ağına sahip olmaması ve izleyiciyle sürdürülebilir bir bağ kurmakta yaşadığı güçlükler yer almaktadır. Bu koşullar, özel sektörün sinema alanına yatırım yapma konusundaki istekliliğini azaltmakta ve Kürt film çalışmalarının kurumsal olarak güçlenmesinin önünde önemli bir engel oluşturmaktadır.
Yerelin görevleri
Sonuç olarak Kürt sinemasının temel sorunu yalnızca film üretiminin sürekliliğini sağlamak değil, aynı zamanda üretilen filmlerin etkili, sürdürülebilir ve yaygın bir dağıtım ağı aracılığıyla izleyiciye ulaştırılmasını mümkün kılmaktır. Dağıtım tekelleri, ekonomik yetersizlikler, siyasal baskılar, sınırlı salon ağı ve düşük tanıtım bütçeleri Kürt sinemasının görünürlüğünü azaltan başlıca etkenlerdir. Buna karşın dijital yayın platformlarının yaygınlaşması, uluslararası ortak yapımların artması ve bağımsız film festivallerinin çoğalması, Kürt sinemasının daha geniş izleyici kitlelerine ulaşması açısından önemli fırsatlar sunmaktadır.
Bu olanakların kurumsal destek mekanizmaları ve alternatif dağıtım modelleriyle güçlendirilmesi, Kürt sinemasının sürdürülebilir gelişimi açısından belirleyici olacaktır. Aynı zamanda Kürt hareketinin ve yerel dinamiklerin güçlü olduğu kentlerde sinema altyapısının yokluğu ya da yetersizliği, basit bir imkansızlık değil; kültürel hakların, kolektif hafızanın ve kamusal mekanın kısıtlanması sorunudur. Yerel yönetimler ve ilgili kültür kurumları; illerden ilçelere, hatta köylere kadar yerel üretimi halkla buluşturacak bağımsız gösterim alanları inşa etmekle yükümlüdür. Kürt sinemasını merkezin tekelinden çıkarıp yerelin kendi hikayesine erişimini sağlamak; alternatif bir kültür politikasının ve toplumsal hafızayı koruma sorumluluğunun ertelenemez bir gereğidir. Bu doğrultuda belediyeler ve sivil toplum kuruluşları, yalnızca büyük merkezlerde, değil, en küçük yerleşim yerlerinde dahi çekilen filmlerin izleyiciyle buluşabileceği alternatif kamusal gösterim mekanları yaratmak zorundadır. Yerel üretimin kendi coğrafyasında izleyiciye ulaşabilmesi, kültürel açıdan demokratikleşmenin en temel koşuludur.
Kadına sömürgeci bakış
Kürt sinemasında kadın, uzun yıllar boyunca ataerkil toplumsal yapının ve siyasal koşulların etkisi altında şekillenmişti. Kadın karakterler çoğunlukla hikayenin ve anlatının merkezinde yer almak yerine, erkek karakterlerin hikayelerini tamamlayan ya da onların mücadelesini görünür kılan yan karakterler olarak kurgulandı. Erken yaşta evlilik, aile baskısı, namus cinayetleri, erkeğin “namusu” olarak kadın, kuma, zorunlu göç ve farklı şiddet biçimleri nedeniyle yaşam alanı daraltılan kadınların deneyimleri, Kürt sinemasında ve özellikle Kürdün sinemadaki yerini işleyen egemen sinemada en sık işlenen temalar arasında yer aldı. Bununla birlikte, bu anlatılarda kadınlar çoğu zaman kendi iradesiyle hareket eden bireyler olmaktan ziyade, mağduriyet üzerinden tanımlanan karakterler olarak yansıtıldı.
Bu yalnızca geleneksel toplumsal cinsiyet rollerinin bir yansıması değildir. Bunu aynı zamanda sömürgecilik ve ulus-devlet politikalarının Kürt toplumuna dayattığı toplumsal ve kültürel kodların sinema alanındaki yansımaları olarak değerlendirmek gerek. Bu çerçevede, kadının edilgen, korunmaya muhtaç ya da fedakar bir figür olarak sunulmasına, sömürgeci söylemin yeniden üretimine hizmet eden bir anlatı pratiği olarak bakılmalı. Ne yazık ki bu yaklaşım, yalnızca Bakur’da değil, Kürdistan’ın dört parçasında ve dünyanın çeşitli yerlerinde üretim yapan birçok Kürt sinemacının eserlerinde de varlığını farklı biçimlerde ve az da olsa sürdürmektedir.
Rol değişimi
Bununla birlikte son yıllarda Kürt sinemasında kadın temsiline ilişkin önemli bir dönüşüm yaşanmaktadır. Kadın yönetmenlerin, senaristlerin ve sinema emekçilerinin üretim süreçlerinde (yaşamın her alanında olduğu gibi) daha görünür hale gelmesi, erkek egemen sinema dilini sorgulayan yeni anlatı biçimlerinin ortaya çıkmasını sağladı. Bu dönüşüm, kadın karakterlerin yalnızca acı çeken ya da destekleyici figürler olarak değil, kendi sözünü kuran, karar alan, mücadele eden ve toplumsal değişimin öznesi olan bireyler olarak hikayedeki gerçek yerini almasını sağlıyor. Erkek sinemacıların gerek kadın karakterleri inşa ederken gerekse kadın meslektaşlarıyla üretim ilişkileri geliştirirken geçmişe kıyasla çok daha eşitlikçi ve duyarlı bir yaklaşım benimsemek zorunda kaldıklarını söyleyebiliriz.
Kuşkusuz, Kürt sinemasındaki erkek yönetmenlerin toplumsal cinsiyet zemininde yaşadığı bu öz eleştiri süreci; kendiliğinden gelişen veya tamamlanmış bir dönüşüm değildir. Aksine bu durum; yarım asrı geçen bir mücadelenin, mücadele içinde kadının oynadığı öncü rolün ve Kürt kadın sinemacılarının çeşitli mecralarda hem de pratik üretim alanlarında yürüttüğü tartışmaların ve attığı kararlı pratik adımların bir sonucu olarak biçimlendi.
Bu tarihsel biçimlenme, kadının özgürleşme hareketindeki direnişçi, feminist ve politik mücadelesiyle öncü rolünün ve tavizsiz ideolojik kararlılığının doğrudan bir sonucudur.
Kadınların dili
Özellikle direniş sineması ekseninde üretilen filmlerde kadınlar, savaş, göç ve siyasal baskı koşullarına rağmen toplumsal yaşamı yeniden kuran, kültürel hafızayı taşıyan ve kolektif direnişin öncülüğünü üstlenen aktörler olarak öne çıkmaktadır. Kadınlar aynı zamanda Kürt dilinin, kültürel mirasın ve direniş kültürünün korunması ve gelecek kuşaklara aktarılmasında belirleyici bir rol üstlenmektedir. Bu temsil biçimi, kadının pasif bir mağdur olarak yansıtılmasına son vererek Kürt sinemasında tarihsel ve siyasal bir öncü konumuna yerleştirmektedir. Kadın sinemacıların ürettiği eserler, yalnızca toplumsal cinsiyet rolleriyle sınırlı bir eleştiri sunmadı. Bu sinema dili; sinemadaki geleneksel “erkek bakışı”nı ve kadını nesneleştiren ya da yalnızca kurban olarak konumlandıran anlatıları yıktı. Kimlik, dil ve coğrafya üzerindeki baskıları kadın deneyimi üzerinden görünür kılarak çifte bir özgürleşme alanı açtı.
Özellikle belgesel sinemada beliren anlatılar, kadın karakterlerin görünürlüğünü kökten değiştirdi. Cumartesi Anneleri, Barış Anneleri ve köyleri yakılmış yıkılmış, zorunlu göçe maruz kalmış kadınların mücadelesi gibi mücadelelerdeki kadınlar; sadece yas tutan değil, hafızayı diri tutan, hakkını arayan ve devlet şiddetine karşı duran aktif politik öznelere dönüştü. Kadınlar, adaletin ve toplumsal hafızanın taşıyıcısı ile kurucusu rolünü üstlendi.
Kadın yönetmen ve senaristlerin görünür kıldığı bu perspektif, sinematografik dile de yansıdı. Büyük politik söylemlerin yanında, ses, ağıt, hafıza nesneleri ve tanıklıklar sinematik bir estetiğe dönüştü. Kadınların kendi deneyimlerini aracısız aktarması, Kürt sinemasında özgün, tutarlı ve organik bir dil bütünlüğü yarattı. Kadın yönetmenlerin ve sinema emekçilerinin katkısı, Kürt sinemasını bir “direniş sineması” olmaktan çıkarıp hafızayı ve kadın deneyimini merkeze alan yeni bir estetik ve politik anlatıya dönüştürdü.
Böylece kadın bilinci ve toplumsal cinsiyet eşitliği perspektifi, yalnızca filmlerin tematik yapısında değil, anlatı dili, karakter inşası ve görsel estetikte de belirleyici bir unsur haline gelmektedir. Bu dönüşüm, Kürt sinemasında erkek egemen bakışın sınırlarını zorlayan ve kadın öznelliğini merkeze alan yeni bir sinema anlayışının gelişmekte olduğunu gösterdi.
* Yönetmen
