Meclis açılışındaki konuşmalar bana 20 Eylülde Mehmet Uçum AA’na yazdığı yazıyı hatırlattı.
Size de hatırlatmama izin verin; Uçum, yazısına bir sayımla başlıyor. Anayasanın yürürlükteki 154 maddesinin 58’i hiç değişmemiş, 45’inde tali düzenleme yapılmış. Demek ki Anayasa’nın üçte ikisi kırk dört yıldır darbe ürünü olarak duruyor ve yeni bir metin zorunluluk. “Neredeyse hepsi değişti” diyenlerin görüşü ise yazıda “kasıtlı çarpıtma” olarak geçiyor. Rakamlar tutuyor. Tutmayan, rakamlara yüklenen anlam.
Önce 154’ün kendisine bakmak gerekir. Anayasa 1982’de 177 maddeyle yürürlüğe girdi. Aradaki 23 maddenin 21’i 2017’de kaldırıldı: Bakanlar Kurulu, gensoru, kanun hükmünde kararname yetkisi, askeri yargı. Değişiklik kanunu on sekiz maddelik bir tekliften ibaretti, ama yürütmenin Cumhurbaşkanına geçmesi onlarca maddede “Bakanlar Kurulu” ibaresinin silinip yerine Cumhurbaşkanının yazılmasını gerektirdi. Madde sayısı sonuçtan ibaret kalıyor, birkaç temel karar onlarca maddeyi birden değiştirebiliyor.
Sayım bir de yönü gizliyor. 2001 paketi Madde 26’dan özel dil yasaklarını kaldırdı, aynı pakette ifade özgürlüğünün sınırlama gerekçelerine devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü eklendi. İstatistikte madde “değişmiş” sayıldı, özel bir yasak ise genel bir gerekçeye dönüştü. Madde 66, aynı yılın değişiklikleri arasında anılır; oysa değişen ikinci fıkradaki tek bir cümledir ve “Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür” hükmü 1982’den beri yerinde. Madde 42’ye eklenen fıkra Anayasa Mahkemesince iptal edildi, ana dilde öğretimi yasaklayan cümle ise MGK’nin yazdığı haliyle duruyor.
Bir devleti yalnızca anayasasına bakarak anlayamazsınız, anayasanın hangi soruları açık bıraktığına da bakmak gerekir. Bu yöntemi Anayasa’ya uygulamak için üç soru yeter:
Bu madde kimi tanımlıyor, kimi sınırlıyor, kim uygulatıyor?
Tanımlama sorusunda Uçum’un cevabı net. Türk milleti, Türk vatandaşlığı, resmi dil ve tek zorunlu eğitim dili kırmızı çizgi ilan ediliyor. Mevcut Anayasa’nın değiştirilemez saydığı alan ise Madde 4’e göre ilk üç madde. Çizgiyi bu kadar geniş çeken bir irade, aynı yazıda “asli kurucu irade”den söz ediyor. Önceden sınırı çizilmiş bir irade asli olmaktan çıkar.
Kilidin kapsamı da görünenden geniş. Madde 2 Cumhuriyeti “Atatürk milliyetçiliğine bağlı” ve Başlangıç’taki ilkelere dayalı olarak tanımlıyor, Madde 176 ise Başlangıç’ı Anayasa metnine dahil sayıyor. Üç maddelik kilit bu bağlantılarla Başlangıç’ın milliyetçilik vurgusuna kadar uzanıyor. Yazıdaki kırmızı çizgiler, var olan kilidin üstüne ikinci bir kilit takıyor.
Sınırlama ve uygulama sorularında yazı susuyor. Oysa Madde 138 yürütmeyi mahkeme kararlarına uymaya, Madde 153 Anayasa Mahkemesi kararlarını herkesi bağlamaya zorluyor, Madde 90 temel haklarda uluslararası sözleşmelere üstünlük tanıyor. Metin yerinde. Uygulanmayan kararlar ise ortada; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının yıllarca beklemesi bunun en görünür örneği. On beş üyeli Anayasa Mahkemesinin on ikisini Cumhurbaşkanı seçiyor, Hakimler ve Savcılar Kurulunun başında Adalet Bakanı oturuyor. Haliyle sınırı çizecek merciin kimin eliyle kurulduğu sorulmadan yazılan her yeni madde, eskisinin kaderini paylaşır.
Süreç tasarımı da aynı mantığı izliyor. Madde 175’e göre kabul için 360 oy gerekiyor. Cumhurbaşkanı değişikliği Meclis’e geri gönderirse eşik 400’e çıkıyor. Halk metnin yazımında yer almıyor, hazır bir metne evet ya da hayır diyor. 29. dönem hedefi bu aritmetiğin itirafı gibi duruyor: bugünkü sandalye dağılımı eşikleri tek başına karşılamıyor. Yazıdaki “çok yüksek oyla kabul edilecek” öngörüsü ise sonucun baştan yazıldığı bir onay töreninin habercisi gibi okunuyor.
Devletin hediye etmek istediği anayasa, biçimi yeniliyor: sivil bir dil, darbe kalıntılarından arınma vurgusu, “güvenceler sistemi” tanımı. Kimlik tanımına, yürütmenin sınırına ve kararların uygulanmasına dokunmuyor. Halkın ihtiyaç duyduğu anayasa tam olarak bu üçünü kurcalayan anayasa. Tartışmayı kaç maddenin değiştiğine bırakan, bu üç sorunun hiç sorulmamasını da sağlamış olur. Bohçanın yamalarını saymak kolay. Güç olan, yamaların neyi örttüğünü sormak.
