- Beğenelim beğenmeyelim, geldiğimiz aşamada siyaset, bir temsil ilişkisine sıkışmış durumda. Kuşkusuz ki, bugün ortaya çıkmadı bu sorun; siyaset ve demokrasinin kavram olarak ortaya çıkışından beri bu sorun var fakat bu halin dahi içine düştüğü bir kriz içerisindeyiz şu an
- Günümüz siyasetinde egemenlik, klasik anlamda yalnızca zor kullanma kapasitesine dayanmaktan çıkmış; daha derin bir düzeyde, gerçekliğin hangi biçimde deneyimleneceğini belirleme gücünde yatar hale gelmiştir
Nihat Altan
Türkiye’de ve dünyanın birçok bölgesinde siyaset ve temsil konusu çok yoğun olarak tartışılıyor. İktidar ve muhalefet ayırt etmeksizin, mevcut siyaset ve siyasi yapıların; parti, örgüt vd. toplumu ne kadar temsil ettiği, toplumdan alınan vekâletin ne kadar doğru kullanıldığı ve daha birçok konu dile geliyor. Kuşkusuz ki, siyasetin bir temsil sorununa indirgenmesi ana sorun, zira “temsil” denen şeyin toplumun kahir ekseriyetini işlerin dışında tutması gerçeği var. “İş” dediğimiz şey öyle basit bir şey de değil; toplumun dünü, bugünü ve yarını ile ilgili. Asıl olan, toplumun “temsilci”leri aradan çıkarması ve tüm fertleriyle kendi hayatı üzerinde günlük siyasete katılabilmesidir elbet, ideal olan bu. Ama şimdi oraya girmeyelim, tezler çatışması bir başka yazıya ya da yazara kalsın.
Beğenelim beğenmeyelim, geldiğimiz aşamada siyaset, bir temsil ilişkisine sıkışmış durumda. Kuşkusuz ki, bugün ortaya çıkmadı bu sorun; siyaset ve demokrasinin kavram olarak ortaya çıkışından beri bu sorun var fakat bu halin dahi içine düştüğü bir kriz içerisindeyiz şu an. Sandık başına gidiş oranları bunu anlamak için yeterli. Dünyanın birçok bölgesinde (esasında öyle çok uzaklara gitmeye gerek yok; İstanbul, Mersin, Diyarbakır, Şırnak, İzmir’e bakmak yeterli) “kayıtlı seçmen”nin yarısı artık sandıklara gitmiyor. Gidenlerin de çıkacak sonuçlarla çok ilgili olduğu söylenemez. Ama bu böyle de olsa, yine de ortada bir “temsil” ve “vekâlet” ilişkisi var. Soru, “temsilciler”in vekâlet aldıklarını ne derece temsil ettiğidir.
Birinci bölüm:
Siyaset nedir? Nasıl işler? Kimleri kapsar ve hangi meseleleri kendine konu edinir? Biliyorum, bu sorular teknik ve okuyucuyu sıkıyor, çünkü biteviye bir tarif var ama böyle de olsa, tanım siyaset felsefesi açısından önemli ve gerekli. Zira tanım, yalnızca tarif değildir; insanın dünyayla kurduğu ilişkinin sınırlarını çizmektir.
En yalın haliyle, ortak yaşamın düzenlenmesi, hayatın kendisine sinmiş bir örgütlenme formu; aldığımız nefesten yediğimiz ekmeğe, içtiğimiz sudan kurduğumuz ilişkilere görünür ve görünmez olan her şeyi kapsıyor. Dışımızda işleyen bir mekanizma değil; içinde bulunduğumuz, hatta çoğu zaman farkına varmadan yeniden ürettiğimiz bir yaşam biçimi.
Temsil boyutuyla baktığımızda, sadece “ne olduğu” ile değil, “neyi”, “kimleri” ve “nasıl temsil edildiği” ile var oluyor. Kim konuşur? Kimin sesi duyulur? Hangi deneyimler görünür kılınır, hangileri sessizliğe mahkûm edilir? Bu ve daha birçok seçimin tam merkezinde şekilleniyor.
Bir yandan hayatın en gündelik anlarına kadar sızan bir gerçeklikken, diğer yandan bu gerçekliğin nasıl anlamlandırıldığını belirleyen bu ikili hal, siyaseti hem kaçınılmaz hem de tartışmalı kılıyor. Çünkü yalnızca düzenlemekle sınırlı kalmıyor; nasıl görüleceğini, nasıl anlatılacağını ve nihayetinde nasıl hatırlanacağını da belirliyor.
***
Çok uzun zamandır, “siyasetin yozlaştığı ve bozulduğu” dile getirilmektedir. Kuşkusuz ki, bu “bozulma” ve “yozlaşma” vurguları yaşadığımız dönem ile sınırlı değildir; bu yönlü “şikâyet” ve değerlendirmeler dün de vardı, bugün de var, yarın da olacaktır. Bunun bir yönü, toplum ve bireyin sürekli çeşitlenen ihtiyaç ve gelişimi ile ilgili; dün doğru olan ya da yeterli gelen şeyin (bu herhangi bir şey de olabilir) bugün yetersiz ve veya yanlış olması, toplumsal gelişime cevap vermemesi bir yere kadar normaldir. Diğer yönü ise şudur: Kabul edelim etmeyelim, tarihsel gelişimin bir noktasından sonra “toplum” dediğimiz yapı çok farklı gruplara bölündü. Her toplumsal grup ve hatta her birey, farklı çıkar ve beklentilere sahip oldu. Grup ve bireylerin kendi çıkarları doğrultusunda arayışlara girmesi, yol ve yöntem araması anlaşılır ve beklenirdir. Bunun tümden kötü ya da yanlış olduğu da söylenemez. Ancak bugün siyasetin aldığı biçime bakıldığında, onu böylesi bir anlatıyla açıklamak yetersiz kalmaktadır. “Peki, o zaman ne?” Soru haklıdır fakat mutlak bir cevabı yoktur. Yine de bazı şeyler söylemek mümkündür.
***
“Modern siyaset” bir zamanlar kendisini büyük anlatılar, ideolojiler ve kolektif tahayyüller üzerinden kuruyordu. Ancak bugün bu yapı, yerini giderek içeriksizleşmiş bir dolaşıma bıraktı. Kavramlar hâlâ ortadadır: demokrasi, temsil, özgürlük, halk… Fakat bu kavramlar artık belirli bir içeriğe işaret etmekten çok, dolaşıma sokuldukları bağlama göre şekil değiştiren göstergelere, siyaset de çoğu zaman bu tür “gösterenler” etrafında kurulur olmuş ve neredeyse kalıcı bir yönetim tekniğine dönüşmüştür.
Bu içeriksizleşme ilk bakışta siyaseti zayıflatıyor gibi görünebilir ama durum tersidir; yürütülen haliyle onu daha işlevsel kılmaktadır. Çünkü içeriğin geri çekildiği yerde, yönlendirme daha esnek hale gelmekte ve artık siyaset, belirli bir hakikat iddiası üzerinden değil, algıların yönetimi üzerinden işlemeye başlamaktadır; artık olgu değil, algı vardır! Bu da siyaset ve hakikat ilişkisini gerilimli bir hale dönüştürmektedir.
Bu noktada siyasetin, toplumu temsil etmekten çok onu yönlendiren bir aygıta dönüşmesi kaçınılmazdır. Temsil artık bir yansıtma değil, bir kurma işlemi; toplumun ne düşündüğü, ne hissettiği ya da ne talep ettiği, önceden var olan bir gerçeklik değil, medyatik süreçler içinde sürekli yeniden üretilen bir kurguya dönüşür. Tam da burada sembolik güç devreye girer ve insanlara dünyayı nasıl görmeleri gerektiğini dayatır.
Bu form, toplumu temsil ettiğini iddia ederken, aslında onu biçimlendirir; ona ses verirken, aynı anda neyin söylenebilir olduğunu dikte ederek susturur. Siyasetin toplumsal hakikati ifade eden bir araç değil, bir gerçeklik kurma ve bu gerçekliği meşrulaştırma mekanizması haline gelmesi bunun sonucudur.
Fakat bu durum yaşadığımız coğrafya veya belirli bir rejime ya da ideolojiye özgü değil; farklı birçok ülkede kendini değişik formlarda üreten küresel bir gerçekliktir artık.
Trump ABD’si bunun için önemli bir örnektir. İlgili olan ve takip edenler bilecektir: ABD’de siyaset, giderek programatik tartışmalardan çok, imajların ve anlatıların rekabetine dönüşmüş; seçim kampanyaları, somut politika önerilerinden ziyade, kimlikler, korkular ve dinsel aidiyetler etrafında şekillenir olmuştur. Trump döneminde bu durum, hakikatle kurulan ilişkinin neredeyse tamamen stratejik bir zemine kaydığını açık biçimde gösterdi. Ancak mesele yalnızca bir figürle sınırlı değildir; bu, siyasetin genel işleyişine içkin hale gelmiş bir dönüşümdür. Gerçeklik, doğrulanması gereken bir zemin olmaktan çok, mobilize edilen bir araç haline gelmiştir.
Benzer bir biçimde Fransa’da siyaset, temsil krizini aşmak adına daha fazla iletişim üretirken, bu iletişimin kendisi giderek içeriğin yerini almaktadır. Macron yönetimi, bir yandan teknokratik bir rasyonalite iddiası taşırken, diğer yandan bu rasyonaliteyi geniş kitlelere aktarabilmek için belirli bir çerçevede yoğun bir söylem üretmektedir. Ancak bu çerçeve çoğu zaman, karmaşık toplumsal meseleleri basitleştiren ve onları yönetilebilir anlatılara indirgeyen bir işleve sahiptir. Yürütülen siyaset, çözüm üretmekten çok, çözüm üretiliyormuş izlenimini organize eden bir yapıya dönüşmüştür.
Türkiye örneği, siyasetin nasıl doğrudan bir anlam kurma mücadelesine dönüştüğünü daha keskin biçimde gösteriyor. Erdoğan’da ifadesini bulan siyasal söylem, yalnızca politik tercihleri değil, geçmişin nasıl hatırlanacağını ve bugünün nasıl adlandırılacağını da belirlemek istemektedir. Bu siyaset, temsil ettiği iddia edilen toplumsal gerçekliği yeniden kurarken; kimlerin “halk” olduğundan tutun hangi taleplerin meşru sayılacağını da bu söylem içinde şekillendirmek istemektedir.
Ulusal kimlik, tarihsel anlatılar ve dini referanslar, siyasal mobilizasyonun merkezine yerleştirilirken; bu unsurlar çoğu zaman somut ekonomik ya da sosyal sorunların önüne geçirilmektedir. Belki bu siyaset, maddi gerçeklikten tümden kopmuş görünmüyor ancak o gerçekliği belirli bir anlatı içinde yeniden çerçeveleyerek, algının önceliğini pekiştiriyor.
Bu örneklerin ortak noktası açıktır: Siyaset, artık “ne yapılacağı” ve “toplumsal sorunlar nasıl çözülecek” sorusuna cevap vermek değil, “neyin mesele olarak görüleceğini” belirlemek için vardır. Buradan bakınca, Erdoğan’ın, “Kürt sorununu düşünmezseniz yoktur” sözü anlaşılır oluyor. Lakin bu durum basit ve geçiştirilecek bir konu değil; çünkü bu, siyasetin özünü oluşturan “duyuların paylaşımı”nın kontrolü anlamına geliyor; neyi göreceğimiz, neyi düşüneceğimiz, neyi sorun olarak algılayacağımız ve ne yapmamız gerektiği somut olandan değil, algılarda yaratılanlara dönüştürülüyor. Sosyal medya kullanıcıları bilir (kullanmayanımız kaldı mı?); istenmeyen o kadar çok “içerik” kullanıcıların karşısına çıkmaktadır ki, ilk etapta sinir olunan, tepki gösterilen birçok içerik ve uygulama artık normal gelmeye başlamakta. Ancak iş burada bitmemekte; zamanla o içerikler gibi düşünmeye başlanıyor. Algoritma deniyor buna. Siyasetin de bugün bir Algoritma haline geldiğini söylemek abartı mı olur, bilemiyorum. Ama şunu rahatlıkla belirtmek mümkün:
Günümüz siyasetinde egemenlik, klasik anlamda yalnızca zor kullanma kapasitesine dayanmaktan çıkmış; daha derin bir düzeyde, gerçekliğin hangi biçimde deneyimleneceğini belirleme gücünde yatar hale gelmiştir. Bu güç, Algoritma örneğinde olduğu gibi, çoğu zaman görünmezdir; çünkü kendisini fiziki baskı olarak değil, daha ziyadesiyle anlam olarak dayatmaktadır. Tam da bu nedenle, ona karşı çıkmak, yalnızca karşı iktidar kurmaya yönelik bir itiraz olarak değil; inşa edilen bu “gerçekliğin” ve dayatılan “anlam”ın kendisine olmak zorundadır.
Devamı: ‘Muhalif’ siyasetin hali ve pür melali
