Çocuk işçiliği MESEM’in yanı sıra tarımda, sanayide, inşaatta ve hizmet sektöründe yaygınlaşıyor. Aslı Odman, çocuk emeğinin devlet eliyle ‘genç işçiliği’ diye teşvik edilmesini, sınıfsal bir düzenin parçası olarak değerlendirdi
Duygu Kıt
Çocukların giderek daha büyük bir çalışan sınıf haline getirildiği bugün, mevcut durumun en önemli uygulamalarından olan Mesleki Eğitim Merkezi (MESEM) artan iş cinayetleriyle birlikte çocukları patronlara ucuz iş gücü olarak sunmaya devam ediyor. Milli Eğitim Bakanlığı (MEB), yakın zamanda 2016 yılından bu yana program kapsamında 3 bin 80 iş kazası yaşandığını, bunların 13’ünün ölümle sonuçlandığını açıklamıştı. Fakat İSİG verilerine göre bu sayı en az 20. MESEM’de çalışırken hayatını kaybeden çocuklar için ise adalet sağlanmıyor. MESEM kapsamında Hatay’da resmi tatil olan 1 Mayıs’ta çalıştırılırken elektrik akımına kapılarak yaşamını yitiren 16 yaşındaki Mahir Buğra Karagön’ün ölümüne ilişkin davanın ilk duruşmada tüm sanıklar tahliye edilirken, Konya’da MESEM kapsamında çalıştırıldığı işyerinde yaşamını yitiren 15 yaşındaki Muhammed Salih Gövdetaşan’ın ölümünde verilen 76 bin liralık para cezası 20 taksite bölündü. Akademisyen, İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği (İSİG) Meclisi Gönüllüsü Aslı Odman ile çocukların işçileştirilmesini ve iş cinayetlerini, çocuk emeğinin eğitim ve sermaye politikaları üzerinden nasıl bir sınıfsal tabloya işaret ettiğini konuştuk.
Derinleşen sömürü
Aslı Odman, Türkiye’de çocuk işçiliğinin MESEM eliyle bizzat devlet tarafından meşrulaştırılması ve teşvik edilmesinin sadece çocukluğa dair değil, emek rejiminin bütününe dair düzenleme yönelimi içerdiğine dikkati çekti.
Aslı Odman şu değerlendirmeyi yaptı:
“Aynı göçmen emeği, bazı işkollarında emeğin daha az ücretlendirilen kadın emeğine yönlendirilmesi, çalışabilecek yaştaki kadınların yüzde yetmişe yakının işgücü dışında ve aile içi bakım emeği ekseninde tutulması gibi hepsi de aynı emek rejimindeki ‘dibe karşı koşunun’ bir parçası. Sınıfsal bölüşüm paylaşımında emeğin daha ucuz ve daha uysal tutulması için sistemin manivelaları bunlar. Sınıfsal çelişkiler ve paylaşım savaşı derinleştikçe, bu dibe karşı koşturarak ‘uyumlaştırma’ ve kontrol altında tutma eğilimi artıyor. Yaklaşık son on sene içerisinde bu manivelalardan biri devlet eliyle çocuk işçilik yasağının delinmesi ve hatta teşvik edilmesi anlamına gelen MESEM, yani çıraklık sisteminin fiilen eğitim çerçevesinden çıkarılıp iş piyasasına bağlanması idi. 2021’de stajyer ve çırak ücretlerinin patronların sorumluluğundan alınıp İşsizlik Sigortası Fonuna bağlamasının ardından bu alanda hem istihdam hem de çocuk iş cinayetleri alanında gerçek bir ‘patlama’ yaşandı.”
Devlet eliyle teşvik
MESEM’in patronlar için ücretsiz ve kısıtsız sömürebilecekleri bir işgücü kaynağı oluşturduğunu belirten Aslı Odman, mevcut uygulamaların çocukların korunmasına ilişkin düzenlemelerle çeliştiğini söyledi.
Aslı Odman şöyle konuştu:
“Bugün MESEM’deki uygulamaların, devletin kendi düzenlemesi olan 2004 Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmeliğin mesela 5. Maddesine açıkça aykırı olduğu kesindir. ‘Çocuğun ve genç işçinin işe yerleştirilmesinde ve çalışması süresince güvenliği, sağlığı, bedensel, zihinsel, ahlaki ve psikososyal gelişimi, kişisel yatkınlık ve yetenekleri dikkate alınır.[…] İşverenler çocuk ve genç işçilerin tecrübe eksikliği, mevcut veya muhtemel riskler konularında bilgisizlik veya tamamen gelişmiş olmamalarına bağlı olarak gelişmelerini, sağlık ve güvenliklerini tehlikeye sokabilecek herhangi bir riske karşı korunmalarını temin edeceklerdir.’ Şirket-devletin, yani ‘Dev-Şirket’in artık devletin tarihsel evrimindeki hukuk çerçevesine bağlanmadığını, tam tersi fiili politikalarla tanımlandığını söylememiz gerekiyor.”
Daha dibe doğru
Çocuk işçiliğinin yalnızca MESEM kapsamında çalıştırılan çocuklarla sınırlı olmadığına, oransal olarak da arttığına ve çocuk işçilik evreninin sadece çırak gösterip işçi edilen çocuklar olmadığını belirten Aslı Odman şu bilgileri verdi:
“Kırsalda (tarlalarda, otlaklarda, ormanlarda mevsimlik tarım işçiliği) ve sokaklarda (sokakta satıcı, atık toplayıcı, kurye olarak çalışan çocuklar) devam ederken çocuk işçilik ‘sanayileşiyor’, ‘kentleşiyor’, sanayi, inşaat ve hizmetler işkollarında da genişliyor. İşçi değil öğrenci diyerek, fiilen işçileştirilen MESEM’lilerden başka, ‘Dual Alman sistemi’ yanıltıcı referansı ile OSB, Teknokent, Endüstri Bölge ve havzalarının içinde sektör içi, sektöre entegre, bölge ve ihtisas okulları tipi geliştirilen kapalı çalıştırma sistemlerinde çalıştırılanlar, meslek lisesi stajları, 7. ve 8. sınıfta yazın ‘Zanaat Atölyeleri’, Pilot Mesleki Ortaokullar’, ve ‘erken yönlendirme’ adı altında işe sevketme devlet eliyle çocuk işçi yaratma şekilleri olarak öne çıkıyor. 17 Ocak 2025’te Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmelikle 5. ve 6. sınıflarda eğitim yılı süresince, 7. sınıfta ise eylül ayının son iş gününe kadar ortaokullardaki çocukların meslek ortaokullarına nakli yapılabilecek. Yani mesleki eğitim adıyla işçileştirme yaşı 10-11’e düşürülüyor.”
İş cinayetleri artıyor
Aslı Odman’ın aktardığı verilere göre, meslek okulları ve MESEM’lere kayıtlı, yani doğrudan işçileşme sürecinde bulunan yaklaşık iki milyon çocuk var. Bu çocukların yaklaşık 800 bini işletmelerde aktif olarak çalıştırılıyor.
Aslı Odman, bu verilerden hareketle Türkiye’de sanayi, tarım, inşaat ve hizmet sektörlerinde yaklaşık 3 milyon çocuğun düzenli veya dönemsel olarak çalıştırıldığını belirterek şunları paylaştı:
“15-17 yaş grubundaki çocukların işgücüne katılma oranı da son beş yılda yükseliyor. ’TÜİKin verilerine göre, 15-17 yaş grubundaki çocukların işgücüne katılma oranı yüzde 25 oldu. Bu oran sadece 2020’de yüzde 16 idi. Bunun en çıplak sonuçlarından biri olarak çocuk iş cinayetleri artıyor. Biz iş cinayetlerinde, çalışma hayatının gerçekliklerini suretini okuyoruz. Nisan 2026’da İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi olarak çıkardığımız son çocuk iş cinayetleri çocuk işçiliğine, sanal bağımlılığa, uyuşturucuya, kumara, şiddete ve çetelere karşı mücadeleye çağırmış, 2013’ten beri 5 ila 17 yaş arasında en az 852 çocuk işçinin çalışırken hayatını kaybettiğini açıklamış, dikkati çekmiştik. İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi’nin ulusal, yerel, sosyal medya taramaları ve Meclis’e yerellerden aktarılan teyit edilmiş bilgilere göre derlediği verilere göre bu rakam üçte bir oranında arttı: 2023-2024 eğitim öğretim döneminde 66 çocuk işçi, 2024-2025 eğitim öğretim dönemde ise 72 çocuk işçi hayatını kaybetmişti.”
‘Çocukları çalışmaya itmek suç’
Çocukların bedensel ve zihinsel gelişimleri tamamlanmadan ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılmasının ciddi sonuçlarına dikkat çeken Aslı Odman, çocuk işçiliğinin, çocukluğa yönelik şiddetin bir parçası olduğuna vurgu yaptı.
Aslı Odman son olarak şunları söyledi:
“Bizim çocuk işçi olarak kastettiğimiz yaş grubunun 18 yaşını doldurmamış olan tüm çocuklar olduğunu ifade edeyim. TÜİK ise normatif olarak 15-17 yaş arasını genç işçilik, 15 yaş altını ise yasaklanmış olan çocuk işçilik olarak tanımlıyor. TÜİK’ten farklı olarak İSİG Meclisi’nin bu tanımı hem uluslararası standartlar, hem de çocukluk ve ergenlik hakkında yapılan gelişim psikolojisi, bilişsel bilimler ve nöroloji alanındaki son araştırmalarla uyumlu. Bedensel, hormonal, zihinsel gelişimini tam tamamlamamış, duygu ve rasyonel karar verme merkezi olan frontal lobu tam gelişmemiş olan insan yavrularını, ağır sanayi, OSB’ler, geri dönüşüm tesisleri, demir-çelik fabrikaları, oto sanayi, şantiyeler ve her türlü iklim olayına açık tarlalar gibi yerlerde ağır ekipman ile, ısı, gürültü ve zaman baskısı altında çalışmaya itmenin bir suç teşkil ettiği kesindir. Pek çok çocuğun çalışmaya itildiği turizm tesisleri, restoranlar, kuaförlerde de de bire bir patron ve zaman baskısı, envai türlü taciz ve müşteri baskısı ile ‘hissedilen çalışma acısının’ ağır sanayi ve tarım koşullarına yaklaştığını tahayyül edebiliriz.”
Nekropolitikalar ağır basıyor
Aslı Odman:
“Suça itilmiş çocuk, işe itilmiş çocuk ve evliliğe itilmiş çocuklar, hatta çocukluk aynı kurucu şiddet sürecinin farklı görünümleri. Ve aynı zamanda bizzat modern kapitalizmin alamet-i farikası olan çocukluğa ‘ulus-devletin müstakbel nüfusu olarak’ verimlilileştirici yaklaşan biyopolitikaların dönüşümünün emareleri. Küresel kapitalizmin dev-şirketi Türkiye’de de, ölüm üzerinden yönetim anlamında gelen nekropolitikalar ağır basıyor ve iç içe geçiyorlar.”
