Amed’de petrol ve maden projeleri üzerine yaptığımız araştırma, eko-kırımın ürkütücü boyutlara ulaştığını gösteriyor
- Amed’de petrol arama, sondaj ve üretim faaliyeti için verilen ruhsat kapasitesi son 10 yılda 1 milyon 600 bin hektara ulaştı. EÇED verileri üzerinden yapılan incelemeye göre 2017-2026 yılları arasında 148 petrol ve doğalgaz projesinin 129’una ÇED olumlu kararı verildi
Şirin Bayık
Amed’de petrol ve doğalgaz arama, sondaj ve üretim faaliyetlerine ilişkin ÇED süreçleri son 10 yılda hızla arttı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın EÇED sisteminde yer alan Petrol-Doğalgaz ile III. ve IV. Grup Madenler sektöründeki proje dosyaları üzerinden yapılan incelemeye göre, 2017-2026 yılları arasında kentte toplam 148 proje başvurusu yapıldı. Bu başvuruların 129’una “ÇED Gerekli Değildir/ÇED Olumlu” kararı verildi. Bir proje hakkında açılan dava nedeniyle iptal kararı verilirken, bir proje de ÇED sürecinde iptal edildi.
Yapılan incelemede, son 10 yılın yukarıda belirtilen daraltılmış alandaki tüm projeleri incelenmiş olup, bu projelerde yer alan ruhsat alanları hesaplanmıştır. Aynı ruhsat ile birden fazla kez “ÇED Gerekli Değildir/ÇED Olumlu” kararı verilen projelerde tek ruhsat alanı esas alınmıştır. Bazı projelerde ruhsat alanları süreli olarak kiralanmıştır. Söz konusu kiralama süresi bitince aynı alanda tekrar ruhsat alındığı görülmüş, bu anlamda bu ruhsat alanları birleştirilmemiş olup, ayrı ayrı olarak hesaplanmıştır.
Yıllara göre dağılım
Verilere göre petrol faaliyetlerinde en yoğun dönem 2023 yılı oldu. Bu yıl içerisinde 29 proje için ÇED süreci yürütüldü. Son on yılda açığa çıkan verilere göre 2017’de 2, 2018’de 0, 2019’da 4, 2020’de 5, 2021’de 16, 2022’de 27, 2023’te 29, 2024’te 23, 2025’te 16, 2026’da ise henüz 7 proje hakkında “ÇED Gerekli Değildir” kararı verildi. Henüz ÇED süreci işletilen onlarca proje bulunuyor.
En fazla ÇED kararı Bismil, Sur ve Çınar’da
İlçeler bazında incelendiğinde petrol faaliyetlerinin özellikle Bismil, Sur, Çınar ve Ergani’de yoğunlaştığı görülüyor. Öte yandan bazı ruhsat alanlarına birden fazla kez “ÇED Gerekli Değildir” kararı çıktı. Aynı ruhsat alanına birden fazla ÇED Olumlu kararı alan projelerde tek ruhsat alanı baz alınmıştır. Alan hektar oranı yaklaşık olarak verilmiştir.
Veriler incelendiğinde;
Bismil (Bismil): 451 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 28 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi. Bismil, hem proje sayısı hem de alan büyüklüğü açısından ilk sırada yer alıyor.
Çınar (Xana Axpar): 256 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 20 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi.
Ergani (Erxenî): 228 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 11 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi.
Kent merkezinin önemli bölümünü kapsayan Sur ilçesinde: 171 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 22 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi. Bazı ruhsat alanlarında tekrar eden ÇED süreçleri yaşandı.
Silvan (Farqîn): 149 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 16 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi.
Hazro (Hezro): 81 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 7 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” verildi.
Kocaköy (Karaz): 69 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 7 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi.
Çermik (Çêrmûg): 67 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 3 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi.
Bağlar (Rezan): 45 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi.
Eğil (Gêl): 30 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 1 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi.
Kulp (Pasûr): 30 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 2 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi.
Kayapınar (Peyas): 22 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 4 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi.
Yenişehir (Bajarê Nû): 17 bin hektarlık ruhsat alanına sahip ve ilçede gerçekleştirilmek istenen 4 projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi.
İncelemede dikkat çeken başlıklardan biri de bazı ruhsat alanlarında farklı tarihlerde farklı projelere de “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararlarının alınması oldu. Örneğin; Sur’da bazı ruhsat alanlarına 5 ayrı projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi. Bismil’de bir ruhsat alanında 4 ayrı projeye “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı bulunuyor. Silvan ve Çınar’da bazı ruhsat alanları için 2’den fazla projeye ÇED süreci işletildi. Bu durum, aynı bölgelerde arama, sondaj, üretim ve depolama faaliyetlerinin farklı projeler üzerinden sürdürüldüğünü gösteriyor.
ABD’li şirkete ayrıcalık
Amed’de de uzun zamandır faaliyet gösteren ABD’li Transatlantic Petroleum şirketi Türkiye’deki yetkililer ile uzun vadeli projelere imza atarak faaliyetlerini arttırması bekleniyor. 2025’in Mart ayında ABD’nin Houston kentinde düzenlenen CERAWeek 2025’e katılan Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar katılmış olup, TPAO ile TransAtlantic Petroleum arasında imzalanan anlaşmayla Diyarbakır Havzası’ndaki konvansiyonel olmayan petrol ve doğalgaz kaynaklarının geliştirilmesi anlaşması yapıldı. Bunu üzerine Bayraktar ise, bu anlaşmaya ilişkin Türkiye’de petrol arama alanında yeni bir dönemi işaret etmiştir.
K. Bülent Ongun’un Yeni Yaşam Gazetesi’nde yayınlanan özel haberinde ise, şirketin faaliyetlerine ilişkin bir yıkıma işaret etti. Habere göre, “Amed’de TransAtlantic Petroleum şirketine Bismil’de 600 bin dönüm arazinin kaya petrolü için tahsisi sonrası kaya petrolü için Çinar ve Şemrex de eklenerek 1 milyon 51 bin dönüme ulaştı. Resmi Gazete’de yer alan karara göre, Diyarbakır’daki mevcut 10 bin hektarlık sahaya 44 bin 851 hektarlık yeni paftalar eklendi. Ayrıca Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO), Adıyaman’daki Boyalı-3 kuyusu için kamulaştırma sürecini başlatırken, kritik bölgelerdeki ruhsat sürelerinin uzatılması için de başvuruda bulundu.”
Projelerin kapladığı alan
Yapılan incelemeye göre Amed’de petrol faaliyetleri kapsamında yaklaşık 1 milyon 600 bin hektarlık ruhsat alanı bulunuyor. Bu alan, kentin geniş bir bölümünü kapsayan büyük ölçekli bir petrol arama ve üretim ağına işaret ediyor.
Ruhsat alanlarının şirketlere göre dağılımında ise büyük fark dikkat çekiyor. Ruhsatların büyük bölümü devletin şirketi TPAO’da. TPAO Adıyaman Bölge Müdürlüğü’nden, TPAO Batman Bölge Müdürlüğü’ne, TPAO A.O’ya başvurusu ile bu ruhsat alanlarının neredeyse yüzde 81’ine sahip.
EÇED kayıtları ve şirket bazlı ruhsat verileri üzerinden yapılan hesaplamaya göre; TPAO’nun 10 yıl içerisinde ruhsatını aldığı alanların toplamı, aldığı 96 “ÇED Gerekli Değildir” kararı verilen projesi ile yaklaşık olarak 1 milyon 300 bin hektar. TPAO’nun sadece Sur Sebyan-6 isimli bir projesi “ÇED /iptal” kararı alarak kayıtlara geçti.
TPAO’nun hemen ardından Çalık Petrol, Amed’de son on yılda 183 bin hektarlık alanın ruhsatını alarak, 12 projesine “ÇED Olumlu” kararı aldı.
Petrol faaliyetlerinin Sur’da yoğunlaştığı, bir kez de hakkında iptal davası açılan ABD’li petrol devi Transatlantic Petroleum yaklaşık 82 bin 900 hektarlık ruhsat alanına sahip oldu. On yılda 13 ÇED Olumlu raporu aldı.
Güney Yıldızı Petrol ise yaklaşık 16 bin 600 hektarlık ruhsat alanı ile 4 projesini onay aldı.
Petar Doğalgaz ve Petrol ise yaklaşık 15 bin 255 hektarlık alanda 2 projeye onay aldı.
Tek bir projeye ÇED Olumlu kararı alan N.V. Turkse Perenco şirketi ise yaklaşık 5 bin hektarlık ruhsat aldı.
Talon Exploration de yaklaşık 4 buçuk bin hektarlık ruhsat alanı ile bir projesine ÇED Olumlu kararı aldı.
Devlet şirketlerinin yanı sıra özel şirketlerin de Amed’deki petrol pastasından bir hayli aldığı görünüyor. Bu şirketler yaklaşık 308 bin 400 hektarlık ruhsat alanına sahip görünüyor.
İptal edilen projeler
İncelenen süreçte bazı projeler ise iptal veya yargı kararları da yer alıyor. Sur Yeniev Petrol ve Doğalgaz Üretim ve Depolama Tesisi Transatlantic Petroleum tarafından yürütülen proje kapsamında, daha önce 32,44 hektarlık alan için ÇED izni alındı. Petrol bulunmasının ardından üretim ve depolama faaliyetlerine geçildi. Ancak Diyarbakır 4. İdare Mahkemesi tarafından açılan dava sonucunda ÇED kararının iptaline karar verildi. Şirket daha sonra yalnızca üretim ve depolama faaliyetlerini kapsayan yeni bir ÇED süreci başlattı.
Sur Sebyan-6 Petrol Arama Sondajı TPAO tarafından yürütülen proje için de ÇED süreci başlatıldı ancak proje iptal edilen dosyalar arasında yer aldı.
Tarım Alanı
İncelenen proje dosyaların çoğunda (“Tarım Arazisi”, “Mera alanı” ve “Sulama Alanı” gösterimi içerisinde yer almaktadır) ibaresi olmasına rağmen ÇED Olumlu kararı almış görünüyor.
ÇED başvurularının değerlendirmesi ortalama 2 ay kadar bir zaman alırken, bazı projelere bir aydan kısa bir sürede ÇED onayı aldı. Hatta Kulp’ta 19.09.2025’te başlayan (Hamzalı-1 Petrol arama sondajı) projesine sadece 5 gün sonra (25.09.2025) “ÇED Gerekli Değildir/ ÇED Olumlu” kararı verildi.
Petrol faaliyetine onay
Dosya kapsamında yürütülen bu çalışmada, 2025 yılının Aralık ayından itibaren EÇED kayıtları üzerinden yapılan incelemelerde Amed’de, 8 petrol faaliyetine ÇED olumlu kararı verildiği tespit edildi. Bu durum, kentte petrol arama ve üretim faaliyetlerinin halen devam eden bir genişleme sürecinde olduğunu ortaya koyuyor.
Sonuç: Amed tehlikede
EÇED verileri üzerinden yapılan inceleme, Amed’de petrol faaliyetlerinin son 10 yılda büyük bir alan kullanımına ulaştığını gösteriyor. Elde edilen veriler sadece EÇED üzerinden ulaşılabilinir veriler olup henüz ÇED sürecine girmemiş ruhsat alanları bilinmemektedir. 148 proje başvurusu, 129 ÇED olumlu kararı ve 1,6 milyon hektarı aşan ruhsat alanı; kentin kırsal alanlarından kent merkezine kadar geniş bir coğrafyada petrol arama, sondaj ve üretim faaliyetlerinin yaygınlaştığını ortaya koyuyor. Veriler ayrıca petrol sektöründeki alan hakimiyetinin büyük ölçüde kamu şirketi TPAO üzerinde yoğunlaştığını gösterirken, özel şirketlerin de özellikle belirli ilçelerde faaliyet yürüttüğünü ortaya koyuyor.
Projelerde “Söz konusu proje kapsamında; Diyarbakır Tarım ve Orman İl Müdürlüğünden Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ile ilgili gerekli tüm izinlerin / görüşlerin alınacağı ve bu izinler alınmadan kesinlikle inşaat ve üretim faaliyetlerine başlanmayacağı işletme yetkilileri tarafından taahhüt edilmiştir” denilmiştir. Ancak konuya ilişkin yetkililerden aldığımız bilgiye göre; tarım arazilerinde, petrol arama ve işletme lisansına sahip firmalar tarafından yürütülen sondaj, kuyu açma ve lojistik saha faaliyetlerinin, gerçekleştirdikleri fiili saha müdahalelerinin, Toprak Koruma Kurulu ve ilgili mevzuat nezdindeki yasal başvuru durumları olmadığı görülmüştür. Oysa ki, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu’nun 13. ve 14. maddeleri uyarınca; petrol arama ve işletme faaliyetleri tarım dışı amaçla kullanımına izin verilebilecek istisnai faaliyetler arasında sayılmış olsa dahi, bu izinlerin verilebilmesi “Toprak Koruma Kurulu’nun uygun görüşü” ve “Bakanlık/Valilik onayı” şartına bağlanmıştır. Aynı kanun maddeleri, bu tür faaliyetlere izin verilebilmesini açıkça “Toprak Koruma Projelerine uyulması kaydı ile” hükmüne bağlamıştır. Mevzuat gereği, bir projenin varlığı ve geçerliliği ancak Toprak Koruma Kurulu tarafından incelenip onaylanması ile hukuki nitelik kazanır. Yapılan incelemelerde Toprak Koruma Kurulu’na 2026 yılına kadar başvuru yapılmadığı gözlemlenmiştir.
Kentin petrol sessizliği
Amed’in yüzölçümünü aşan boyutlara varan ve yaygınlaşan bu petrol arama, sondaj ve üretim faaliyeti önümüzdeki yıllar için kentin ekolojik dengesini ciddi oranda tahrip etme tehdidi barındırırken, bu faaliyetlere karşı ciddi bir tepkinin olmaması da dikkat çekiyor. Sayısı 5’i geçmeyen iptal davaları ile kent kamuoyu, STK, siyasetçilerinin bu faaliyetlere tepkisiz kaldığı görülüyor.
