Sosyal devlet bilincinin hakim olduğu ülkelerde, çocukların yargı ve hukuk karşısında temel hak ve özgürlüklerini önceleyen politikalar hakim. Türkiye’de ise özellikle AKP döneminde çocukların maruz kaldığı ihlaller şiddetlenerek artıyor
Günlerdir 23 Nisan kutlamaları yapılıyor. Etkinliklerle kamuoyuna sadece “23 Nisan coşkusu” lanse ediliyor. Madalyonun öte yüzünde ise tam tersine devasa bir trajedi yatıyor. Sağlık, eğitim, yoksulluk, şiddet ve istismar gibi bir yığın sorunla yüz yüze olan milyonlarca çocuk gerçekliği göz ardı ediliyor.
Bu tablonun en önemli sorunları arasında yine çocukların hukuk karşısında yaşadıkları yer alıyor. Özellikle cinsel ve fiziksel şiddete uğrayan çocuklara dönük bu eylemlerin failleri, yargı karşısında genellikle cezasızlıkla ödüllendiriliyor. Anayasa’nın 41. maddesinde yer alan çocuğun korunması kanunu da ihlal ediliyor. Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 103. maddesi, çocukların cinsel istismara karşı korunmasına yönelik açık hükümlere sahip. Yasa açık biçimde çocuklara yönelik cinsel istismar suçlarına ağır cezaları içeriyor. Fakat başta kolluk olmak üzere yargı mekanizması çocuklara yönelik cinsel saldırı suçlarında cezasızlığı, faile dokunmamayı tercih ediyor. Aynı zamanda Türkiye, imza attığı uluslararası çocuk hakları sözleşmelerdeki ilkeleri de çiğniyor.
Çocuklar yetişkinler gibi yargılanıyor
Bu sistem içinde yoksulluktan aile içi şiddete kadar birçok nedenden dolayı mahkeme salonları ve hapishanelerle tanışan binlerce çocuk, ihlallere maruz kalmaya devam ediyor. İnsan haklarından uzak, baskı ve şiddetin yoğun biçimde yaşandığı karakol, hapishane gibi kamu kurumlarında çocuklar, psikolojik işkenceye, kötü muameleye, fiziksel ve cinsel saldırıya uğrarken, failleri yargının cezasızlık kararlarıyla aklanıyor. Türkiye’de yetişkinler gibi yargılanan çocuklar, bu bakış açısıyla her tür ihlale maruz bırakılıyor.
Yüzde 87 işçi, yüzde 81’i şiddet görüyor
Meclis Suça Sürüklenen Çocuklara Yönelik Araştırma Komisyonu, 12-17 yaş arası 607 çocuk tutuklu ve hükümlü ile yaptığı görüşme de önemli sonuçlar içeriyor. Çocukların yüzde 48’i okula gitmediğini, yüzde 81’i ev içinde şiddete uğradığını komisyona iletti. Uyuşturucu madde kullanımı yüzde 52, alkol kullanımı ise yüzde 47. Yüzde 87’si çalışmaya zorlanan/ mecbur kalan çocuk.
Hapishanelerdeki çocukların yüzde 37’si evden kaçmış. Komisyon, çocukların yüzde 69’u üzgün hissettiği için kendine zarar verdiği, yüzde 81’i ev içinde, yüzde 59’u ev dışında şiddete maruz kaldığı bilgisini paylaştı. Çocuklarda suça bulaşma oranı yaklaşık yüzde 43’e ulaştı. Komisyonun açıkladığı bu araştırma sonucu, suça sürüklenen çocukların bir güvenlik meselesi değil, sosyal anlamda çözümün esas alınması gereken bir konu olduğunu net biçimde ortaya koyuyor.
Çocuk hakları yok sayılıyor
Yine Kürdistan’daki kentlerde polis şiddetine uğrayan, toplumsal olaylarda güvenlik güçlerinin mermileriyle hayatlarını kaybeden, panzerle ezilen yüzlerce çocuğun yaşadıkları da bu hukuksuzluğun yarattığı sonuçlardan.
Anadilinde eğitim göremeyen, zorunlu din dersine tabi tutulan çocukların yaşadıkları da hukuksuzluğun bir başka biçimi. Tek tipçi eğitim anlayışıyla çocukların, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi’yle güvence ve koruma altına alınan eğitim, katılım ve kültürel hakları da ihlal ediliyor. Türkiye’de çocukların doğuştan gelen temel hak ve özgürlükleri, fiziksel ve ruhsal refahının öncelenmesi gereken bir mesele olması gerekirken, sistematik biçimde yok ediliyor.
Çocuk hakların önceleyen sosyal politikalar
Hukukçulara göre, yargının, cezasızlık politikalarını tümden ortadan kaldırarak, anayasal ve yasal düzenlemeleri, uluslararası sözleşmeleri, referans alması halinde bu ihlallerin sona ermesi ve adaletli bir dönüşümü gerçekleştirmek mümkün. Yine sosyal hizmet uzmanlarına göre, çocukların temel hak ve özgürlüklerini önceleyen sosyal politikaların üretilmesi de çözümün ana hatları arasında yer alıyor.
Suça sürüklenen çocuklara ağır cezalar gündemde
Fakat son dönemde okullarda gerçekleşen saldırıların ardından yürütülen tartışmalarda direkt olarak suça sürüklenen çocuklara ağır cezalar verilmesi tartışılıyor. Meclis gündeminde olan 12’nci Yargı Paketi’nde suç işleyen çocukların ailelerine yönelik yaptırımların da genişletileceği belirtiliyor. Çocuğunu suçtan uzak tutamadığı ya da gerekli bildirimleri yapmadığı gerekçesiyle ebeveynlere daha ağır cezalar getirilmesi de bu tartışmalar arasında. Ancak yürütülen tartışmalarda devletin ilgili kurumlarının sorumluluğunu yerine getirmemesinin bir sonucu olarak çocukların suça sürüklendiği de belirtiliyor.
Dünya standartları
Türkiye’deki çocuk hakları konusu bu durumdayken dünyanın gelişmiş birçok ülkesinde çocuk hakları, özellikle devletlerin koruması ve güvencesi altında. UNICEF, 38 ülkede çocukların fiziksel ve ruhsal gelişimlerinin yanında, yaşam standartlarını inceleyen bir araştırmasına göre, sırasıyla Hollanda, Danimarka, Norveç, İsviçre ve Finlandiya ilk 5 sırada yer aldı. Araştırmaya dahil edilen ülkelerde çocuk hakları sıralamasında ABD, Bulgaristan ve Şili son sıralarda yer aldı. Türkiye ise araştırmaya dahil edilmedi.
İlk 5 sırada yer alan ülkelerin ortak özelliği ise yasalarla koruma altına aldığı çocukların gelişimi noktasında ailelerle işbirliği halinde olmaları. Bu devletlerin, yasalarını yurttaşlarıyla birlikte hayata geçirmesinin önemini net biçimde ortaya koyuyor. Çocukların temel hak ve özgürlükleri bu politikalarla koruma ve güvence altında.
Temel ilke çocuk refahı
Avrupa ülkelerinde temel sosyal politika ilkesi, çocuğun refahı üzerine kurulu. Sistemi oluşturan bu ilke aynı zamanda gerektiğinde çocuk, sağlığı ve refahı için aileden alınıp devletin koruması altında tutuluyor. Bakış açısı kadar sosyal politikalarda da öne çıkan yaklaşım eşitlik ilkesi.
Dikkat çeken yönlerden birisi de hukuk karşısında çocuk haklarının tam manasıyla işletip ve güvence altına alması. Suça sürüklenen çocuklarla ilgili hukuki uygulamalar, ülkeden ülkeye bazı teknik değişiklikler gösterse de çoğu Avrupa ülkesinde Birleşmiş Milletler (BM) Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) çizdiği çerçeve esas alınıyor.
Eğitici ve onarıcı sistem
Almanya’da yargı sistemi ceza vermek yerine yönlendirmeye dayalı. 1923’te yürürlüğe giren ilk Gençlik Ceza Yasası’ndan bu yana adalet ve sosyal refah modellerinin birleşimine dayanıyor. 14 ile 20 yaş arasındaki gençleri kapsayan bu yasada 1953, 1990 ve 2008’de yapılan reformlarla birlikte “eğitici ve onarıcı adalet önlemleri” uygulanıyor. Gençlik Ceza Yasası’nın ilgili maddelerine göre, küçük suçlarda cezai süreç yerine gençlere uyarı, sosyal hizmet, eğitim programı ya da mağdurla uzlaşma gibi tedbirler uygulanıyor. Bu durum uzmanlara göre, gençlerin erken yaşta “suçlu” kimliği kazanmasını önlüyor ve suç oranı düşüyor. Almanya’da çocuklara ve gençlere yönelik hapis cezası oldukça sınırlı olarak uygulanıyor. Kötü muamele, temel haklardan yoksun bırakma ya da ihlal gibi durumlar yok denecek düzeyde.
Onarıcı adalet ilkesi
Norveç’teki yargı ve hukuk sisteminde 2014’te 15-18 yaş aralığında olan çocuklara yönelik gençlik cezası ve gençlik takibi olarak bilinen uygulama ile hapis cezasını azaltma amacı taşıyor. “Onarıcı adalet” ilkesine dayalı olarak geliştirilen model, suça karışan gençlerle mağdurların bir araya gelerek yaşanan zararın nasıl giderileceğine birlikte karar verdikleri, diyalog ve uzlaşmaya dayalı bir süreç olarak işletiliyor. Çocuğa işkence, kötü muamele ya da ihlal söz konusu değil.
Sistem, cezanın çocuklar için tek başına etkili bir araç olmadığı anlayışına dayanırken, bunun yerine alternatif stratejiler ve toplumsal destek mekanizmalarının devreye sokulmuş. Devlet, suça karışan çocuklara yönelik iyileştirici ve önleyici tedbirler uyguluyor. Psikolojik destek, aile danışmanlığı, eğitim ve sosyal beceri programları gibi önlemlerle çocuğun davranışlarının kökenine inilerek yeniden topluma kazandırılıyor.
18 yaşına kadar eğitim devam ediyor
Hollanda’da 12 ile 17 yaşları arasındaki çocuklar, Gençlik Ceza Yasası kapsamına göre yargılanıyor. Mahkemeler 18 ile 22 yaş arasındaki genç yetişkinler için de zaman zaman bu yasanın hükümlerini uyguluyor. 18 yaşına kadar eğitim zorunluluğu olduğu için 12-17 yaş aralığındaki çocuklar hapishaneye girdiklerinde dahi bu hak ve yükümlülükleri devam ediyor. Ayrıca sosyal beceriler ile öfke kontrolü gibi konularda ek dersler alması sağlanıyor. Geleceklerinde sorun yaşamamaları için hapishane sonrası hayatları dahi düşünülen çocukların, fiziki ve ruhsal gelişimine yönelik olumsuz yaklaşımdan uzak bir politika uygulanıyor.
Avrupa’nın temel hak ve özgürlükler odaklı çocuk adalet anlayışı, çocukları cezalandırmak yerine suça yönelmesindeki nedenleri ortadan kaldırmaya dönük politikadan oluşuyor. Tüm bu modellerde adli süreçlerde önleyici ve onarıcı yaklaşımlarla nitelikli sosyal politikalarla çocuk hakları korunuyor. Türkiye’de ise sistem bunun tersinden işliyor. Çocuklar da Kürtler, Aleviler, kadınlar gibi toplumun hemen her kesiminin yaşadığı ihlallere maruz kalıyor.
Haber: İbrahim Açıkyer / MA
